SHIHAB AL-DIN ΥΑΗΥΑ SUHRAWARDI - ΣΙΧΑΜΠ ΑΛ-ΝΤΙΝ ΓΑΧΥΑ ΣΟΥΧΡΑΟΥΑΡΝΤΙ

 

The Exile of Light: A Mystical Journey Through Suhrawardi's Philosophy of Illumination

Prologue: Before the First Word

There is a silence before all silences — a luminosity so absolute that darkness cannot even conceive of it, let alone enter it. It does not speak because it has no need of speech. It does not seek because it has never lacked. It does not move because all movement flows from it, like rivers that do not know they are expressions of the sea.

This is where Shihab al-Din Yahya Suhrawardi begins — not with an argument, not with a definition, but with a vision. The twelfth-century Persian mystic and philosopher, who would die martyred at only thirty-seven years of age, left behind a system of thought so luminous in its conception that it continues to illuminate minds eight centuries after the candle of his earthly life was extinguished. He called his path Ishrāq — Illumination — and he meant this not as a metaphor, but as the most literal truth the universe contains: that reality, in its deepest nature, is Light recognizing itself through an infinite spectrum of lesser and greater luminosities.

To walk into Suhrawardi's world is to step not into a library but into a living dawn. The seeker who would understand him must do more than read. She must look inward, where the first light is already stirring.

I. The Light That Needs No Other Light

What can be said of the Absolute that does not immediately diminish it?

This is the anguish and the beauty at the heart of all mystical philosophy — the sacred paradox that the highest truth dissolves every instrument fashioned to grasp it. Suhrawardi confronts this paradox not with resignation but with a strange, soaring confidence: he names the First Principle not as a concept, not as a being, not even as God in the theological sense, but as Nūr al-Anwār — the Light of Lights — and in doing so, he reaches for the one image in human experience that most naturally transcends its own limitations.

For light is the only thing the eye can see that is not itself an object. You do not see light so much as you see by it. In the same way, the Light of Lights is not an entity among other entities that one might observe from a safe philosophical distance. It is the condition of all seeing, all knowing, all being. It is self-luminous — meaning it requires nothing outside itself to reveal what it is. Its essence and its self-disclosure are identical. There is no gap, no shadow, no waiting in it. It is by being radiant, and it knows by being present to itself with a fullness that no partial, creaturely mind can approach without trembling.

This is what Suhrawardi calls knowledge by presence — 'ilm hudūrī. Not knowledge through concepts, not knowledge mediated by language or argument, but the direct luminous contact in which the knower and the known are gathered into a single act of transparent self-awareness. The Light of Lights knows itself not by thinking about itself — for that would imply a division, a distance, a before and after — but by being itself, wholly, without remainder.

The soul that begins to understand this does not merely acquire information. Something in it quiets and expands simultaneously, the way a room seems to open when a candle is lit within it. One begins to suspect that what one has always called thinking is only a shadow of a deeper faculty — that somewhere beneath the surface of the chattering, grasping mind, there is an interior light that was never extinguished, that has been patiently waiting all this time.

II. The Cascade of Radiance: How a Universe Is Born from Overflow

Creation, in Suhrawardi's vision, is not a decision. It is not a moment in time when a divine craftsman, deliberating in solitude, chose to fashion a world from raw material. It is, rather, an eternal overflow — the natural consequence of a luminosity so superabundant that it cannot be contained within itself, though it is never diminished by its outpouring.

Imagine a spring that does not run dry because giving is simply what it is. Imagine a sun that pours out light not as an act of generosity but as the simple, inevitable expression of its nature — and that this pouring forth neither exhausts the source nor separates the ray from its origin. This is the quality of emanation that Suhrawardi describes. The first light radiates a second light, which is luminous but dependent — it is aware of itself and aware of its source, and in this awareness of relationship, of a luminosity slightly less absolute than what preceded it, something new comes to be.

From this second light, further lights cascade downward, each a degree dimmer, each carrying a greater mixture of shadow — not darkness as an independent hostile power, but darkness as privation, as the boundary where light thins into absence. Suhrawardi envisions two great orders within this cosmic emanation: the longitudinal, a vertical chain of immaterial intellects descending from the First Light like rungs of a golden ladder reaching from a sun-drenched summit into lower and lower altitudes; and the latitudinal, a horizontal realm of what he calls the Lords of the Species — living, luminous angelic minds, each one the celestial archetype of a category of earthly existence. There is a Lord of fire, a Lord of humanity, a Lord of water — not abstractions, but genuine light-intellects who sustain their terrestrial counterparts the way a flame sustains its own reflection in a mirror below it.

And so the universe that emerges is not a mechanism, not a clockwork arrangement of dead matter obeying blind laws. It is a living hierarchy of luminosities — from the blinding transparency of the First Light at the summit, through countless degrees of radiance, down to the densest opacity of stone and clay, which represents the maximum of darkness, the farthest reach of the emanative descent. Even here, at the base of the ladder, the managing lights sustain the material world from above. Even in stone, there is a memory of the light that called it into being.

The mystic who genuinely inhabits this vision begins to see the world differently — not as a collection of objects but as a field of varying luminosities, some bright and self-transparent, some heavy and opaque, all of them secretly oriented toward the source from which they came, all of them in the midst of a return that they may or may not consciously choose.

III. The Exiled Light: Portrait of the Human Soul

There is a great sorrow at the center of Suhrawardi's anthropology, and it is a beautiful sorrow — the sorrow of a light that does not know its own brightness because it has forgotten what darkness it fell into.

The human soul, in his telling, is not a complexity of chemical processes or a biological phenomenon awaiting its extinction. The soul is a genuine light — self-luminous, self-aware, immaterial in its deepest nature. It is not the body's form, not its animation in the biological sense, but a luminosity that governs the body from above, using it as an instrument, the way a craftsman uses a tool without becoming the tool. The body is the soul's barzakh — its zone of shadow, its limitation, the opacity with which it has become, through mysterious descent, entangled.

Suhrawardi returns again and again, in his visionary recitals, to the image of the soul as a stranger in the West. The West, in his symbolic geography, is the realm of matter and darkness — cold, heavy, opaque. The East is the luminous world, the homeland of angelic intellects and pure lights. The soul has descended from East to West, and it carries within itself, beneath its amnesia, a wound that is simultaneously a longing — an ache for a brightness it can no longer name but cannot cease to feel.

This longing is not weakness. It is the most important thing about the soul. It is the compass needle trembling toward magnetic north, the tendril of a plant pushing through concrete toward a sun it has never seen but always known. The soul's estrangement from its luminous origin is what makes the path possible — because only a being that has not yet arrived can travel. Only a light that has fallen into shadow can experience the drama of return.

Here Suhrawardi reveals the secret at the heart of human suffering: that the restlessness, the dissatisfaction, the nameless longing that haunts even the most comfortable human life — these are not failures or disorders. They are the soul's recognition, however obscured, that it belongs somewhere higher, that the world of bodies and desires and passing things is not its true homeland. The stranger in the West is not deluded in her longing. She is, in fact, the only one in the village who remembers that there is an East.

IV. The Path of Return: Polishing the Mirror

How does a fallen light ascend? How does the exile find her way home?

Suhrawardi's answer is as demanding as it is beautiful. The path is not one-dimensional. It does not belong exclusively to the philosopher, who might pride herself on rigorous thought while her soul remains dark and earthbound. Nor does it belong exclusively to the ecstatic, who might dissolve into feeling while lacking the inner architecture to sustain what she has glimpsed. The path, as Suhrawardi envisions it, requires the whole being — intellect, will, body, imagination, and the innermost faculty of spiritual vision — to be brought into alignment and offered, progressively, to the light above.

The first movement of return is purification. The body's appetites, unchecked, function as a kind of gravitational pull — they thicken the soul's association with opacity, weight it down, blur its inner vision. This does not mean the body is evil; it means that the soul must establish its proper relationship to its instrument. Fasting, vigilance, moral integrity, withdrawal from the compulsive seeking of sensory gratification — these are not punishments but acts of clarification, like the progressive polishing of a mirror that has been covered with grime. The goal is not a mirror destroyed, but a mirror so clean that it no longer has a surface of its own — only the pure reflection of what stands before it.

The second movement is philosophical illumination — the patient intellectual training through which the soul comes to understand the hierarchy of lights, the nature of self-luminosity, the ontology of knowledge by presence. Suhrawardi does not despise reason. He uses it as a ladder, knowing that a ladder is not the destination. Through understanding, the soul's inner eye is trained to bear increasingly intense luminosities without flinching, without retreating into comfortable obscurity.

And then — not as a reward that can be scheduled or earned, but as a gift that arrives in its own time, when the soul is ready — comes ishrāq: the direct illuminative vision in which discursive thought gives way to something that cannot be reduced to thought without being falsified. The soul, having polished and angled itself correctly, is suddenly — or gradually, or both simultaneously in a way that linear time cannot describe — lit. It is not that it reasons its way to the Light. It is that the Light, which was always present, becomes visible to a faculty that has finally opened.

In this moment, the soul knows not about light but from within light. The Angel Gabriel — whom Suhrawardi identifies as the Lord of the human species, the immediate luminous guardian of humanity, the mediator between the highest lights and the souls straining upward — reaches down, as it were, with a hand made of radiance. And the soul that has been waiting, longing, working, is drawn upward through the hierarchy of angelic lords, through the longitudinal chain of immaterial intellects, closer and closer to the source.

At each stage, the soul is overcome — not crushed but illumined by what is greater than itself, the way a smaller flame is swallowed and enlarged by a greater one. This overcoming is experienced not as loss but as expansion. The soul does not shrink as it ascends; it grows luminous, becomes more purely itself, sheds the darkness that was never truly its own.

V. The Final Shore: Bathed in the Inexhaustible Light

What awaits the soul that completes its ascent?

Suhrawardi does not describe a final destination in the language of ordinary arrival — no celestial city with gates and coordinates, no state of passive rest. What he describes is simultaneously the most intimate and the most overwhelming experience conceivable: the soul, freed at last from the body's shadow by the liberation of death or by the extraordinary grace of mystical transport while still alive, stands before the Light of Lights without mediation.

He does not say the soul becomes the First Light. It does not dissolve into nothingness, does not lose what it is. Rather, it is transfigured — drowned in light, he says — in such a way that its own relative darkness is extinguished while its luminous essence is perfected and intensified. To exist, in Suhrawardi's universe, is to be luminous. And so to exist maximally is to participate most fully in the source of all luminosity — which is not the end of the soul but its most complete beginning.

For souls that turned away from the light, that allowed themselves to become thoroughly identified with the heaviness of the body and the compulsive seeking of the opaque world, death brings a different revelation: the soul finds itself in the realm of barzakh, the imaginal world of subtle forms, experiencing its own opacity as constriction, pain, a darkness that now has no external distraction to obscure it. This is not punishment administered from outside; it is simply what it means to be a light that has extinguished itself — that has forgotten it was ever luminous.

But even here, Suhrawardi's vision is not without compassion. The imaginal world — ʿālam al-mithāl — is a genuine ontological realm, not mere illusion, not simple nothingness. It is the world of subtle bodies, of dream and vision, of the soul's inner landscape made externally real. Both the ascending and the descending soul pass through it, and within it, the soul encounters the full vividness of what it chose, during its earthly sojourn, to become. It is the world where consequences are made luminously visible.

And beyond all individual fates, the cosmos itself breathes in a single vast rhythm — light overflowing downward into the shadow of matter, darkness being drawn upward and back toward its source, an eternal emanation and an eternal return that has no beginning and no end because it takes place in a dimensionality for which time is only a pale approximation. The universe is not a machine that will eventually run down. It is a living movement of love — the love that lesser lights bear, inevitably and without choice, toward the greater lights above them, and the love that the Light of Lights pours outward into the darkness below, not because it lacks anything, but because overflowing is what it is.

Epilogue: The Light That Was Always There

The seeker who has truly heard Suhrawardi does not close the book and return, unchanged, to her ordinary life. Something has shifted — not dramatically, perhaps not even consciously at first, but genuinely. She looks at a candle flame differently. She notices that even the briefest moment of genuine understanding feels qualitatively unlike the accumulation of information — that it has a lightness to it, a clarity, a sense of having touched something real rather than merely having rearranged what was already there.

She begins, perhaps, to take her own longing more seriously. The restlessness that she once tried to cure with distraction — she begins to recognize it as a compass. The estrangement she has always felt, the sense of being a stranger even in her own life — she begins to suspect that this strangeness is not a dysfunction but a depth, the sign of a soul that has not entirely forgotten where it came from.

This is Suhrawardi's greatest gift to those who receive him: not a system to be memorized but a vision to be inhabited, a way of understanding one's own existence that transforms exile into the beginning of a journey, longing into an invitation, and every small moment of genuine illumination — a sudden insight, a pure perception, an inexplicable sense of recognition in the presence of beauty — into a whisper from the East.

The Light of Lights does not speak in words. But it has never, for a single moment, stopped speaking.

And somewhere beneath the surface of every human soul, in the deepest, quietest chamber of what Suhrawardi would call its luminous essence, that speech has always been heard — waited for, recognized, loved — even when the waiting soul did not yet know what it was listening for.

"He who knows himself by presence knows the First Principle by presence — for the light that knows itself and the Light that is all knowing are not, at the last, two different lights. They are one luminosity, remembering itself through the long, beautiful exile of the world."

…

Η Εξορία του Φωτός: Ένα Μυστικό Ταξίδι μέσα από τη Φιλοσοφία του Φωτισμού του Σουχραουάρντι

Πρόλογος: Πριν από την Πρώτη Λέξη

Υπάρχει μια σιωπή πριν από όλες τις σιωπές — μια φωτεινότητα τόσο απόλυτη που το σκοτάδι δεν μπορεί ούτε καν να τη συλλάβει, πόσο μάλλον να εισχωρήσει σε αυτήν. Δεν μιλάει γιατί δεν έχει ανάγκη από λόγο. Δεν αναζητά γιατί ποτέ δεν στερήθηκε. Δεν κινείται γιατί κάθε κίνηση ρέει από αυτήν, σαν ποτάμια που δεν γνωρίζουν ότι είναι εκφράσεις της θάλασσας.

Εδώ αρχίζει ο Σιχάμπ αλ-Ντιν Γιαχιά Σουχραουάρντι — όχι με ένα επιχείρημα, όχι με έναν ορισμό, αλλά με ένα όραμα. Ο Πέρσης μύστης και φιλόσοφος του δωδέκατου αιώνα, που θα πεθάνει μάρτυρας σε ηλικία μόλις τριάντα επτά ετών, άφησε πίσω του ένα σύστημα σκέψης τόσο φωτεινό στη σύλληψή του, που συνεχίζει να φωτίζει τον νου οκτώ αιώνες μετά την κατάσβεση του κεριού της επίγειας ζωής του. Ονόμασε τον δρόμο του Ισράκ — Φωτισμός — και το εννοούσε αυτό όχι ως μεταφορά, αλλά ως την πιο κυριολεκτική αλήθεια που περιέχει το σύμπαν: ότι η πραγματικότητα, στη βαθύτερη φύση της, είναι Φως που αναγνωρίζει τον εαυτό του μέσα από ένα άπειρο φάσμα μικρότερων και μεγαλύτερων φωτεινοτήτων.

Το να εισέλθει κανείς στον κόσμο του Σουχραουάρντι σημαίνει να μην πατήσει σε βιβλιοθήκη αλλά σε μια ζωντανή αυγή. Ο αναζητητής που θέλει να τον κατανοήσει πρέπει να κάνει περισσότερα από το να διαβάσει. Πρέπει να κοιτάξει προς τα μέσα, εκεί όπου το πρώτο φως ήδη κινείται.

I. Το Φως που Δεν Χρειάζεται Κανένα Άλλο Φως

Τι μπορεί να ειπωθεί για το Απόλυτο που να μην το μειώσει αμέσως;

Αυτή είναι η αγωνία και η ομορφιά στην καρδιά κάθε μυστικής φιλοσοφίας — το ιερό παράδοξο ότι η υπέρτατη αλήθεια διαλύει κάθε εργαλείο που φτιάχτηκε για να τη συλλάβει. Ο Σουχραουάρντι αντιμετωπίζει αυτό το παράδοξο όχι με παραίτηση αλλά με μια παράξενη, υψωμένη εμπιστοσύνη: ονομάζει την Πρώτη Αρχή όχι ως έννοια, όχι ως ον, ούτε καν ως Θεό με τη θεολογική έννοια, αλλά ως Νūr al-Anwār — το Φως των Φώτων — και με αυτόν τον τρόπο αγγίζει την μία εικόνα στην ανθρώπινη εμπειρία που υπερβαίνει πιο φυσικά τους δικούς της περιορισμούς.

Γιατί το φως είναι το μόνο πράγμα που το μάτι μπορεί να δει χωρίς να είναι αυτό το ίδιο αντικείμενο. Δεν βλέπεις το φως τόσο πολύ όσο βλέπεις μέσω αυτού. Κατά τον ίδιο τρόπο, το Φως των Φώτων δεν είναι μια οντότητα ανάμεσα σε άλλες οντότητες που θα μπορούσε κανείς να παρατηρήσει από ασφαλή φιλοσοφική απόσταση. Είναι η συνθήκη κάθε όρασης, κάθε γνώσης, κάθε ύπαρξης. Είναι αυτο-φωτεινό — δηλαδή δεν χρειάζεται τίποτα έξω από τον εαυτό του για να αποκαλύψει τι είναι. Η ουσία του και η αυτο-αποκάλυψή του είναι ταυτόσημες. Δεν υπάρχει χάσμα, δεν υπάρχει σκιά, δεν υπάρχει αναμονή μέσα του. Είναι επειδή ακτινοβολεί, και γνωρίζει επειδή είναι παρόν στον εαυτό του με μια πληρότητα που κανένας μερικός, κτιστός νους δεν μπορεί να προσεγγίσει χωρίς να τρέμει.

Αυτό είναι που ο Σουχραουάρντι ονομάζει γνώση με παρουσία — ‘ilm hudūrī. Όχι γνώση μέσω εννοιών, όχι γνώση μεσολαβημένη από γλώσσα ή επιχείρημα, αλλά η άμεση φωτεινή επαφή στην οποία ο γνωρίζων και το γνωστό συγκεντρώνονται σε μια ενιαία πράξη διαφανούς αυτο-συνειδησίας. Το Φως των Φώτων γνωρίζει τον εαυτό του όχι σκεπτόμενο για τον εαυτό του — γιατί αυτό θα σήμαινε διαίρεση, απόσταση, πριν και μετά — αλλά όντας ο ίδιος, ολικά, χωρίς υπόλοιπο.

Η ψυχή που αρχίζει να το κατανοεί δεν αποκτά απλώς πληροφορίες. Κάτι μέσα της ησυχάζει και επεκτείνεται ταυτόχρονα, όπως ένα δωμάτιο φαίνεται να ανοίγει όταν ανάβει ένα κερί μέσα του. Κάποιος αρχίζει να υποπτεύεται ότι αυτό που πάντα αποκαλούσε σκέψη είναι μόνο σκιά μιας βαθύτερης ικανότητας — ότι κάπου κάτω από την επιφάνεια του φλύαρου, αρπακτικού νου, υπάρχει ένα εσωτερικό φως που ποτέ δεν έσβησε, που περίμενε υπομονετικά όλο αυτό τον καιρό.

II. Η Καταρράκτης της Ακτινοβολίας: Πώς Γεννιέται ένα Σύμπαν από Υπερχείλιση

Η δημιουργία, στο όραμα του Σουχραουάρντι, δεν είναι απόφαση. Δεν είναι μια στιγμή στον χρόνο κατά την οποία ένας θεϊκός τεχνίτης, συλλογιζόμενος στη μοναξιά του, επέλεξε να φτιάξει έναν κόσμο από πρώτη ύλη. Είναι, αντιθέτως, μια αιώνια υπερχείλιση — η φυσική συνέπεια μιας φωτεινότητας τόσο υπερβολικής που δεν μπορεί να περιοριστεί μέσα στον εαυτό της, παρόλο που ποτέ δεν μειώνεται από την έκχυσή της.

Φαντάσου μια πηγή που δεν στερεύει γιατί το να δίνει είναι απλώς αυτό που είναι. Φαντάσου έναν ήλιο που χύνει φως όχι ως πράξη γενναιοδωρίας αλλά ως την απλή, αναπόφευκτη έκφραση της φύσης του — και ότι αυτή η έκχυση ούτε εξαντλεί την πηγή ούτε χωρίζει την ακτίνα από την προέλευσή της. Αυτή είναι η ποιότητα της εκπόρευσης που περιγράφει ο Σουχραουάρντι. Το πρώτο φως εκπέμπει ένα δεύτερο φως, το οποίο είναι φωτεινό αλλά εξαρτημένο — γνωρίζει τον εαυτό του και γνωρίζει την πηγή του, και σε αυτή την επίγνωση της σχέσης, μιας φωτεινότητας ελαφρώς λιγότερο απόλυτης από αυτή που προηγήθηκε, κάτι νέο έρχεται στην ύπαρξη.

Από αυτό το δεύτερο φως, περαιτέρω φώτα καταρρέουν προς τα κάτω, το καθένα έναν βαθμό πιο αμυδρό, το καθένα φέρνοντας μεγαλύτερο μείγμα σκιάς — όχι σκοτάδι ως ανεξάρτητη εχθρική δύναμη, αλλά σκοτάδι ως στέρηση, ως το όριο όπου το φως αραιώνει σε απουσία. Ο Σουχραουάρντι φαντάζεται δύο μεγάλες τάξεις μέσα σε αυτή την κοσμική εκπόρευση: την κατακόρυφη (longitudinal), μια κάθετη αλυσίδα άυλων νοών που κατεβαίνουν από το Πρώτο Φως σαν σκαλοπάτια μιας χρυσής σκάλας που φτάνει από μια ηλιόλουστη κορυφή σε χαμηλότερα και χαμηλότερα υψόμετρα· και την οριζόντια (latitudinal), έναν οριζόντιο κόσμο των ό,τι αποκαλεί Κυρίων των Ειδών — ζωντανών, φωτεινών αγγελικών νου, ο καθένας ο ουράνιος αρχέτυπος μιας κατηγορίας επίγειας ύπαρξης. Υπάρχει ένας Κύριος της φωτιάς, ένας Κύριος της ανθρωπότητας, ένας Κύριος του νερού — όχι αφαιρέσεις, αλλά γνήσια φωτο-νοήματα που συντηρούν τα επίγεια αντίστοιχά τους όπως μια φλόγα συντηρεί την αντανάκλασή της σε έναν καθρέφτη από κάτω.

Και έτσι το σύμπαν που προκύπτει δεν είναι μηχανισμός, δεν είναι ρολόι από νεκρή ύλη που υπακούει σε τυφλούς νόμους. Είναι μια ζωντανή ιεραρχία φωτεινοτήτων — από την εκτυφλωτική διαφάνεια του Πρώτου Φωτός στην κορυφή, μέσα από αμέτρητους βαθμούς ακτινοβολίας, μέχρι την πυκνότερη αδιαφάνεια της πέτρας και του πηλού, που αντιπροσωπεύει το μέγιστο του σκότους, την πιο μακρινή απόσταση της εκπορευτικής καθόδου. Ακόμα και εδώ, στη βάση της σκάλας, τα διαχειριστικά φώτα συντηρούν τον υλικό κόσμο από πάνω. Ακόμα και στην πέτρα υπάρχει μια ανάμνηση του φωτός που την κάλεσε στην ύπαρξη.

Ο μύστης που πραγματικά κατοικεί σε αυτό το όραμα αρχίζει να βλέπει τον κόσμο διαφορετικά — όχι ως συλλογή αντικειμένων αλλά ως πεδίο ποικίλων φωτεινοτήτων, κάποιες φωτεινές και αυτο-διαφανείς, κάποιες βαριές και αδιαφανείς, όλες τους κρυφά προσανατολισμένες προς την πηγή από την οποία προήλθαν, όλες τους στη μέση μιας επιστροφής που μπορεί να επιλέξουν συνειδητά ή όχι.

III. Το Εξόριστο Φως: Πορτρέτο της Ανθρώπινης Ψυχής

Υπάρχει μια μεγάλη θλίψη στο κέντρο της ανθρωπολογίας του Σουχραουάρντι, και είναι μια όμορφη θλίψη — η θλίψη ενός φωτός που δεν γνωρίζει τη δική του λάμψη επειδή έχει ξεχάσει σε ποιο σκοτάδι έπεσε.

Η ανθρώπινη ψυχή, όπως την περιγράφει, δεν είναι ένα σύμπλεγμα χημικών διεργασιών ή ένα βιολογικό φαινόμενο που περιμένει την εξαφάνισή του. Η ψυχή είναι ένα γνήσιο φως — αυτο-φωτεινό, αυτο-συνειδητό, άυλο στη βαθύτερη φύση του. Δεν είναι η μορφή του σώματος, όχι η βιολογική του ζωογόνος αρχή, αλλά μια φωτεινότητα που κυβερνά το σώμα από πάνω, χρησιμοποιώντας το ως όργανο, όπως ένας τεχνίτης χρησιμοποιεί ένα εργαλείο χωρίς να γίνεται το εργαλείο. Το σώμα είναι το barzakh της ψυχής — η ζώνη της σκιάς της, ο περιορισμός της, η αδιαφάνεια με την οποία, μέσω μυστηριώδους καθόδου, έχει μπλεχτεί.

Ο Σουχραουάρντι επιστρέφει ξανά και ξανά, στα οραματικά του αφηγήματα, στην εικόνα της ψυχής ως ξένου στη Δύση. Η Δύση, στη συμβολική του γεωγραφία, είναι ο κόσμος της ύλης και του σκότους — κρύος, βαρύς, αδιαφανής. Η Ανατολή είναι ο φωτεινός κόσμος, η πατρίδα των αγγελικών νοών και των καθαρών φώτων. Η ψυχή έχει κατέβει από την Ανατολή στη Δύση, και κουβαλάει μέσα της, κάτω από την αμνησία της, μια πληγή που είναι ταυτόχρονα λαχτάρα — έναν πόνο για μια λάμψη που δεν μπορεί πια να ονομάσει αλλά δεν μπορεί να πάψει να αισθάνεται.

Αυτή η λαχτάρα δεν είναι αδυναμία. Είναι το πιο σημαντικό πράγμα στην ψυχή. Είναι η βελόνα της πυξίδας που τρέμει προς τον μαγνητικό βορρά, το φυτό που σπρώχνει μέσα από το σκυρόδεμα προς έναν ήλιο που δεν έχει δει ποτέ αλλά πάντα γνώριζε. Η αποξένωση της ψυχής από την φωτεινή της προέλευση είναι αυτό που καθιστά δυνατό τον δρόμο — γιατί μόνο ένα ον που δεν έχει φτάσει ακόμα μπορεί να ταξιδέψει. Μόνο ένα φως που έχει πέσει στη σκιά μπορεί να βιώσει το δράμα της επιστροφής.

Εδώ ο Σουχραουάρντι αποκαλύπτει το μυστικό στην καρδιά του ανθρώπινου πόνου: ότι η ανησυχία, η δυσαρέσκεια, η ανώνυμη λαχτάρα που στοιχειώνει ακόμα και την πιο άνετη ανθρώπινη ζωή — αυτά δεν είναι αποτυχίες ή διαταραχές. Είναι η αναγνώριση της ψυχής, όσο σκοτεινή κι αν είναι, ότι ανήκει κάπου υψηλότερα, ότι ο κόσμος των σωμάτων και των επιθυμιών και των παροδικών πραγμάτων δεν είναι η αληθινή της πατρίδα. Ο ξένος στη Δύση δεν είναι παραπλανημένος στη λαχτάρα του. Είναι, στην πραγματικότητα, ο μόνος στο χωριό που θυμάται ότι υπάρχει Ανατολή.

IV. Ο Δρόμος της Επιστροφής: Γυάλισμα του Καθρέφτη

Πώς ανεβαίνει ένα πεσμένο φως; Πώς βρίσκει ο εξόριστος τον δρόμο για το σπίτι του;

Η απάντηση του Σουχραουάρντι είναι τόσο απαιτητική όσο και όμορφη. Ο δρόμος δεν είναι μονοδιάστατος. Δεν ανήκει αποκλειστικά στον φιλόσοφο, που μπορεί να υπερηφανεύεται για την αυστηρή σκέψη ενώ η ψυχή του παραμένει σκοτεινή και γήινη. Ούτε ανήκει αποκλειστικά στον εκστατικό, που μπορεί να διαλυθεί στο συναίσθημα ενώ του λείπει η εσωτερική αρχιτεκτονική για να συγκρατήσει αυτό που έχει αντικρίσει. Ο δρόμος, όπως τον φαντάζεται ο Σουχραουάρντι, απαιτεί όλο το είναι — νου, θέληση, σώμα, φαντασία και την ενδοτάτη ικανότητα πνευματικής όρασης — να ευθυγραμμιστούν και να προσφερθούν, προοδευτικά, στο φως από πάνω.

Η πρώτη κίνηση της επιστροφής είναι η κάθαρση. Οι ορέξεις του σώματος, ανεξέλεγκτες, λειτουργούν σαν βαρυτική έλξη — πυκνώνουν τη σχέση της ψυχής με την αδιαφάνεια, την βαραίνουν, θολώνουν την εσωτερική της όραση. Αυτό δεν σημαίνει ότι το σώμα είναι κακό· σημαίνει ότι η ψυχή πρέπει να εγκαθιδρύσει τη σωστή της σχέση με το όργανό της. Νηστεία, εγρήγορση, ηθική ακεραιότητα, απόσυρση από την καταναγκαστική αναζήτηση αισθητηριακής ευχαρίστησης — αυτά δεν είναι τιμωρίες αλλά πράξεις διαύγασης, σαν το προοδευτικό γυάλισμα ενός καθρέφτη που έχει καλυφθεί με βρωμιά. Ο στόχος δεν είναι ένας καθρέφτης καταστραμμένος, αλλά ένας καθρέφτης τόσο καθαρός που δεν έχει πια δική του επιφάνεια — μόνο την καθαρή αντανάκλαση αυτού που στέκεται μπροστά του.

Η δεύτερη κίνηση είναι ο φιλοσοφικός φωτισμός — η υπομονετική διανοητική εκπαίδευση μέσω της οποίας η ψυχή κατανοεί την ιεραρχία των φώτων, τη φύση της αυτο-φωτεινότητας, την οντολογία της γνώσης με παρουσία. Ο Σουχραουάρντι δεν περιφρονεί τη λογική. Τη χρησιμοποιεί σαν σκάλα, γνωρίζοντας ότι η σκάλα δεν είναι ο προορισμός. Μέσω της κατανόησης, το εσωτερικό μάτι της ψυχής εκπαιδεύεται να αντέχει ολοένα εντονότερες φωτεινότητες χωρίς να αποστρέφεται, χωρίς να υποχωρεί σε βολική σκοτεινιά.

Και τότε — όχι ως ανταμοιβή που μπορεί να προγραμματιστεί ή να κερδηθεί, αλλά ως δώρο που έρχεται στον δικό του χρόνο, όταν η ψυχή είναι έτοιμη — έρχεται το ισράκ: η άμεση φωτιστική όραση στην οποία η παρεκβατική σκέψη δίνει τη θέση της σε κάτι που δεν μπορεί να αναχθεί σε σκέψη χωρίς να αλλοιωθεί. Η ψυχή, έχοντας γυαλιστεί και τοποθετηθεί σωστά, ξαφνικά — ή σταδιακά, ή και τα δύο ταυτόχρονα με τρόπο που ο γραμμικός χρόνος δεν μπορεί να περιγράψει — φωτίζεται. Δεν είναι ότι συλλογίζεται τον δρόμο προς το Φως. Είναι ότι το Φως, που πάντα ήταν παρόν, γίνεται ορατό σε μια ικανότητα που τελικά άνοιξε.

Σε αυτή τη στιγμή, η ψυχή γνωρίζει όχι για το φως αλλά από μέσα στο φως. Ο Άγγελος Γαβριήλ — τον οποίο ο Σουχραουάρντι ταυτίζει με τον Κύριο του ανθρώπινου είδους, τον άμεσο φωτεινό φύλακα της ανθρωπότητας, τον μεσολαβητή ανάμεσα στα υπέρτατα φώτα και τις ψυχές που αγωνίζονται προς τα πάνω — απλώνει, κατά κάποιον τρόπο, ένα χέρι από ακτινοβολία. Και η ψυχή που περίμενε, λαχταρούσε, εργαζόταν, τραβιέται προς τα πάνω μέσα από την ιεραρχία των αγγελικών κυρίων, μέσα από την κατακόρυφη αλυσίδα των άυλων νοών, όλο και πιο κοντά στην πηγή.

Σε κάθε στάδιο, η ψυχή κατακλύζεται — όχι συνθλίβεται αλλά φωτίζεται από αυτό που είναι μεγαλύτερο από αυτήν, όπως μια μικρότερη φλόγα καταπίνεται και μεγαλώνει από μια μεγαλύτερη. Αυτή η υπέρβαση βιώνεται όχι ως απώλεια αλλά ως επέκταση. Η ψυχή δεν μικραίνει καθώς ανεβαίνει· μεγαλώνει φωτεινή, γίνεται πιο καθαρά ο εαυτός της, αποβάλλει το σκοτάδι που ποτέ δεν ήταν πραγματικά δικό της.

V. Η Τελική Όχθη: Βυθισμένη στο Ανεξάντλητο Φως

Τι περιμένει την ψυχή που ολοκληρώνει την ανάβασή της;

Ο Σουχραουάρντι δεν περιγράφει έναν τελικό προορισμό με τη γλώσσα της συνηθισμένης άφιξης — όχι ουράνια πόλη με πύλες και συντεταγμένες, όχι κατάσταση παθητικής ανάπαυσης. Αυτό που περιγράφει είναι ταυτόχρονα η πιο οικεία και η πιο συντριπτική εμπειρία που μπορεί να συλληφθεί: η ψυχή, απελευθερωμένη επιτέλους από τη σκιά του σώματος είτε με την απελευθέρωση του θανάτου είτε με την εξαιρετική χάρη της μυστικής μεταφοράς ενώ είναι ακόμα ζωντανή, στέκεται μπροστά στο Φως των Φώτων χωρίς μεσολάβηση.

Δεν λέει ότι η ψυχή γίνεται το Πρώτο Φως. Δεν διαλύεται στο τίποτα, δεν χάνει αυτό που είναι. Αντιθέτως, μεταμορφώνεται — πνίγεται στο φως, λέει — με τέτοιο τρόπο που η δική της σχετική σκοτεινιά σβήνει ενώ η φωτεινή της ουσία τελειοποιείται και εντείνεται. Το να υπάρχει, στο σύμπαν του Σουχραουάρντι, σημαίνει να είναι φωτεινό. Και έτσι το να υπάρχει με μέγιστο τρόπο σημαίνει να συμμετέχει πιο πλήρως στην πηγή κάθε φωτεινότητας — που δεν είναι το τέλος της ψυχής αλλά η πιο πλήρης αρχή της.

Για τις ψυχές που στράφηκαν μακριά από το φως, που άφησαν τον εαυτό τους να ταυτιστεί πλήρως με τη βαρύτητα του σώματος και την καταναγκαστική αναζήτηση του αδιαφανούς κόσμου, ο θάνατος φέρνει μια διαφορετική αποκάλυψη: η ψυχή βρίσκει τον εαυτό της στον κόσμο του barzakh, τον εικονοποιητικό κόσμο των λεπτών μορφών, βιώνοντας τη δική της αδιαφάνεια ως στένωση, πόνο, ένα σκοτάδι που τώρα δεν έχει εξωτερική απόσπαση προσοχής για να το κρύψει. Αυτό δεν είναι τιμωρία που επιβάλλεται από έξω· είναι απλώς τι σημαίνει να είναι κανείς ένα φως που έχει σβήσει τον εαυτό του — που έχει ξεχάσει ότι υπήρξε ποτέ φωτεινό.

Αλλά ακόμα και εδώ, το όραμα του Σουχραουάρντι δεν στερείται συμπόνιας. Ο εικονοποιητικός κόσμος — ʿālam al-mithāl — είναι ένας γνήσιος οντολογικός κόσμος, όχι απλή ψευδαίσθηση, όχι απλό τίποτα. Είναι ο κόσμος των λεπτών σωμάτων, των ονείρων και των οραμάτων, του εσωτερικού τοπίου της ψυχής που γίνεται εξωτερικά πραγματικό. Και οι ανερχόμενες και οι κατερχόμενες ψυχές περνούν μέσα από αυτόν, και μέσα σε αυτόν η ψυχή συναντά την πλήρη ζωντάνια αυτού που επέλεξε, κατά τη διάρκεια της επίγειας παραμονής της, να γίνει. Είναι ο κόσμος όπου οι συνέπειες γίνονται φωτεινά ορατές.

Και πέρα από όλες τις ατομικές μοίρες, το ίδιο το σύμπαν αναπνέει σε έναν ενιαίο τεράστιο ρυθμό — φως που υπερχειλίζει προς τα κάτω στο σκοτάδι της ύλης, σκοτάδι που τραβιέται προς τα πάνω και πίσω προς την πηγή του, μια αιώνια εκπόρευση και μια αιώνια επιστροφή που δεν έχει αρχή και τέλος γιατί λαμβάνει χώρα σε μια διάσταση για την οποία ο χρόνος είναι μόνο μια χλωμή προσέγγιση. Το σύμπαν δεν είναι μηχανή που τελικά θα σταματήσει. Είναι μια ζωντανή κίνηση αγάπης — η αγάπη που τα μικρότερα φώτα φέρουν, αναπόφευκτα και χωρίς επιλογή, προς τα μεγαλύτερα φώτα από πάνω τους, και η αγάπη που το Φως των Φώτων χύνει προς τα έξω στο σκοτάδι από κάτω, όχι επειδή στερείται κάτι, αλλά επειδή η υπερχείλιση είναι αυτό που είναι.

Επίλογος: Το Φως που Πάντα Ήταν Εκεί

Ο αναζητητής που έχει πραγματικά ακούσει τον Σουχραουάρντι δεν κλείνει το βιβλίο και δεν επιστρέφει, αμετάβλητος, στην καθημερινή του ζωή. Κάτι έχει αλλάξει — ίσως όχι δραματικά, ίσως όχι καν συνειδητά στην αρχή, αλλά γνήσια. Κοιτάζει τη φλόγα ενός κεριού διαφορετικά. Παρατηρεί ότι ακόμα και η πιο σύντομη στιγμή γνήσιας κατανόησης αισθάνεται ποιοτικά διαφορετική από τη συσσώρευση πληροφοριών — ότι έχει μια ελαφρότητα, μια διαύγεια, μια αίσθηση ότι άγγιξε κάτι πραγματικό αντί να αναδιάταξε απλώς ό,τι υπήρχε ήδη.

Αρχίζει, ίσως, να παίρνει πιο σοβαρά τη δική του λαχτάρα. Την ανησυχία που κάποτε προσπαθούσε να θεραπεύσει με απόσπαση της προσοχής — αρχίζει να την αναγνωρίζει ως πυξίδα. Την αποξένωση που πάντα ένιωθε, την αίσθηση ότι είναι ξένος ακόμα και στη δική του ζωή — αρχίζει να υποπτεύεται ότι αυτή η ξενότητα δεν είναι δυσλειτουργία αλλά βάθος, το σημάδι μιας ψυχής που δεν έχει ξεχάσει εντελώς από πού προέρχεται.

Αυτό είναι το μεγαλύτερο δώρο του Σουχραουάρντι σε όσους τον δέχονται: όχι ένα σύστημα προς απομνημόνευση αλλά ένα όραμα προς κατοίκηση, ένας τρόπος κατανόησης της ίδιας της ύπαρξής του που μεταμορφώνει την εξορία σε αρχή ενός ταξιδιού, τη λαχτάρα σε πρόσκληση, και κάθε μικρή στιγμή γνήσιου φωτισμού — μια ξαφνική διαίσθηση, μια καθαρή αντίληψη, μια ανεξήγητη αίσθηση αναγνώρισης μπροστά στην ομορφιά — σε ψίθυρο από την Ανατολή.

Το Φως των Φώτων δεν μιλά με λόγια. Αλλά ποτέ, ούτε για μια στιγμή, δεν έχει πάψει να μιλά.

Και κάπου κάτω από την επιφάνεια κάθε ανθρώπινης ψυχής, στο βαθύτερο, πιο ήσυχο δωμάτιο αυτού που ο Σουχραουάρντι θα αποκαλούσε φωτεινή ουσία της, αυτός ο λόγος πάντα ακουγόταν — περίμενε, αναγνωριζόταν, αγαπιόταν — ακόμα και όταν η ψυχή που περίμενε δεν ήξερε ακόμα σε τι άκουγε.

 

«Όποιος γνωρίζει τον εαυτό του με παρουσία γνωρίζει την Πρώτη Αρχή με παρουσία — γιατί το φως που γνωρίζει τον εαυτό του και το Φως που είναι όλη η γνώση δεν είναι, τελικά, δύο διαφορετικά φώτα. Είναι μία φωτεινότητα, που θυμάται τον εαυτό της μέσα από τη μακριά, όμορφη εξορία του κόσμου.»