The Treasury of the True Dharma Eye: A Mystical Journey
into the Heart of Dōgen's Vision
Chapter One: The Monk Who Walked Between Worlds
In the cold mountain air of thirteenth-century Japan, a
young monk sat in stillness so complete that the boundary between himself and
the surrounding pines seemed to dissolve. He was Eihei Dōgen, born in the year
1200 into the silken world of Kyoto aristocracy, orphaned early, and drawn — as
though by some invisible tide — into the life of the spirit. What the world
would one day call his philosophy, he might have called simply this: the
unceasing arising of reality, luminous and inexhaustible, present in every
breath.
Dōgen's life reads less like a biography and more like a
koan — a riddle the universe poses to itself. Trained first in the Tendai
school, he felt the pull of an unanswered question that would consume him: if
all sentient beings already possess Buddha-nature, why must they practice at
all? This question was not merely academic. It was a wound in the fabric of his
experience, an ache in the chest of his awakening. To find the answer, he
crossed the waters to Song-dynasty China in 1223, entering the vast silence of
the Chan monasteries, walking among masters who spoke in paradox and struck the
floor with their staffs to shatter the sleepy mind.
It was under the Chan master Tiantong Rujing that the wound
healed — not by being closed, but by being opened so completely that there was
no longer a wound and no longer a self to bear it. The master's whispered
phrase — shinjin datsuraku, the dropping away of body and mind — fell upon
Dōgen like the first snow of winter: soft, inevitable, transforming everything
it touched without violence. He returned to Japan carrying not a doctrine but a
living flame. That flame became the Sōtō school of Zen, and the monastery of
Eiheiji, still standing in the mountain forests of Echizen, became its altar.
His testament to the world was the Shōbōgenzō — the Treasury
of the True Dharma Eye — a work that defies every category the thinking mind
wishes to place upon it. It is at once scripture, poetry, philosophical
argument, and something beyond all three: an attempt to use language to do what
language cannot do, to point at the moon with a finger made of moonlight.
Chapter Two: The First Authority — Not a Throne, But a Flame
Every mystical tradition must grapple with the question of
ultimate authority — what stands at the source, what is sovereign over all
things. For many, the answer takes the form of a personal God, a creator
enthroned above creation, issuing law from a height unreachable by ordinary
mortals. For Dōgen, the answer is at once simpler and more vertiginous: the
First Authority is Buddha-nature itself, and it is not above the world — it is
the world, breathing.
He called it busshō, and he read the ancient teaching —
"all sentient beings possess Buddha-nature" — as though turning a
prism in sunlight, revealing a spectrum invisible to the ordinary gaze. The
"all sentient beings" and the "Buddha-nature" were not two
things standing in relation; they were the same reality seen from within and
without simultaneously. To speak of Buddha-nature as something one possesses is
already to have missed it. It is not a jewel in the pocket. It is the hand, the
pocket, the reaching, and the finding — all at once.
The authentic teacher, in Dōgen's world, carried this
authority not by virtue of rank or institution, but because something lived in
them that could not be faked. The true master embodies the Dharma the way a
river embodies water — not carrying it from somewhere else, but being its very
flowing. And the transmission from master to student is not the handing over of
information but the recognition of a flame already burning in the student, lit
from the same source that lit the Buddha himself, passed from lamp to lamp
through uncountable generations without ever being divided or diminished.
This is the sacred lineage: not a chain of offices, but a
river of light.
Chapter Three: The World That Has No Beginning — Being and
Time
Western mysticism often begins with the mystery of creation:
the shining void before the first word was spoken, the primordial darkness into
which God breathed light. Dōgen's cosmology is stranger and, in its way, more
radical. He does not teach that the world was created. He teaches that the
world is continuously creating itself, in each moment, without remainder.
His fascicle Uji — translated as "Being-Time" — is
among the most astonishing philosophical texts in human history, not because of
what it argues but because of what it enacts. Time, he writes, is not a river
in which beings float. Time is being itself. Every moment is the entire
universe, expressing itself completely, holding nothing back. The past is not
gone; it is the very structure of the present. The future is not absent; it is
the present's own opening.
In Sansuikyō — the Mountains and Rivers Sutra — Dōgen turns
to the natural world and sees it not as backdrop to human drama but as itself a
scripture. The mountains walk. The rivers speak. This is not poetry deployed as
decoration; it is an ontological claim that strikes the rational mind like cold
water. The mountain does not walk the way a man walks — slowly, with effort,
across a visible distance. The mountain walks the way eternity moves:
completely, in all directions, beyond the reach of ordinary sight. To see the
mountain walk is to have one's entire sense of reality quietly rearranged.
The ten thousand things — every leaf, stone, cloud, and
heartbeat — are not subordinate creatures beneath an absent creator. They are
the activity of Buddha-nature. They are reality knowing itself through an
infinity of forms. In this vision, the world is not a fallen place in need of
redemption, nor a test to be endured. It is the inexhaustible Dharma,
ceaselessly preaching, to anyone still enough to hear.
Chapter Four: The Soul That Is Not — And the Awareness That
Remains
What is the human being, in the light of this vision? Here
Dōgen walks a knife's edge between annihilation and affirmation, and he walks
it with the grace of someone who has ceased to fear the fall.
He will not speak of the soul as a fixed, permanent thing —
an immortal essence housed in a mortal body, waiting for release. Such
language, for him, smuggles in a subtle lie: the lie of the separate self, the
core-entity that stands apart from the flow of reality and peers at it from a
safe distance. This self, so carefully constructed, so desperately defended, is
precisely what obscures the luminous truth of what we actually are.
And yet he does not simply negate the human being. In
Genjōkōan, he writes words that have stopped meditators in mid-breath for eight
centuries: To study the Buddha Way is to study the self. To study the self is
to forget the self. To forget the self is to be actualized by the ten thousand
things. This is not nihilism. This is something far more demanding and far more
generous. The self is not destroyed — it is completed, by being opened so wide
that it includes everything.
What remains when the constructed self falls away is not
emptiness in the sense of absence. It is awareness without walls — responsive,
luminous, present, intimate with all things without clinging to any. The
medieval mystic Meister Eckhart spoke of the ground of the soul as identical to
the ground of God; Dōgen, from the other shore of the world, describes
something strikingly similar: the human being as the very site where the
universe awakens to itself, where reality opens its own eye.
This awareness is the closest Dōgen comes to what other
traditions call the soul. It has no fixed boundary. It neither begins at birth
nor ends at death. It is not yours, and yet it is more intimate than anything
you could call your own.
Chapter Five: The Revolution of Sitting — Practice as
Presence
Here is where Dōgen's mysticism departs most dramatically
from the well-worn roads of spiritual seeking. In most traditions — and in much
popular Buddhism — practice is instrumental. One meditates in order to reach
enlightenment. One prays in order to draw nearer to God. There is a before and
an after, a seeker and a destination, a present darkness and a promised light.
Dōgen dissolves this structure entirely, and the dissolution
is not a disappointment but a liberation.
In Bendōwa — Wholehearted Practice of the Way — and
throughout the Shōbōgenzō, he insists with a quiet ferocity that zazen is not a
vehicle for enlightenment. It is enlightenment itself. To sit in proper
meditation, with a collected mind and a straight spine and no agenda
whatsoever, is not to approach Buddha-nature — it is to be Buddha-nature,
expressing itself through the form of a human being sitting in the dawn.
This is not a doctrine that rewards the lazy. It demands
everything. To sit with no goal, no hope of attainment, no measuring of
progress — this is harder than any striving, because striving, at least, gives
the ego something to do. What Dōgen asks is the complete release of the
grasping hand, including the hand that grasps at release.
The dropping away of body and mind — shinjin datsuraku — is
not an achievement. It is a recognition. It is the moment when the searching
stops not because the destination has been reached but because it becomes
suddenly, blindingly clear that the searching itself was the only thing
standing between the seeker and what has always already been present. The flame
was never absent. The eye was simply closed.
Chapter Six: The Final Destination That Is Always Here
And so the mystic arrives at the question every tradition
must eventually face: where does all this lead? What is the end of the journey?
What awaits beyond the horizon of ordinary life?
Dōgen's answer is, at first, disorienting: there is no
horizon. There is no beyond. The destination is this — exactly this, the
present moment in its full weight and vividness and impermanence. In Shōji —
Birth and Death — he writes that the life of birth-and-death is itself the life
of Buddha. Not something to escape from. Something to live so completely, so
transparently, that the living of it is liberation.
Death, in this vision, is not a threshold to be feared or a
problem to be solved. It is the universe making room for itself, reality
breathing out so that it may breathe in again. The practitioner who has truly
heard Dōgen's teaching does not approach death with resignation, nor with the
fierce hope of a better world beyond. They approach it as they approach each
moment of zazen: fully present, holding nothing back, at complete rest within
the ceaseless movement of all things.
The word Dōgen returns to again and again is genjōkōan — the
presencing of things as they are, the actualization of the fundamental point.
It is not a state to be reached but a recognition to be deepened, endlessly,
without arrival and without departure. Each moment contains the whole. Each
breath is the Treasury of the True Dharma Eye, opening.
Chapter Seven: The Inexhaustible Treasury — A Closing
Meditation
Eiheiji monastery still stands in the mountains of Echizen,
where Dōgen placed it eight centuries ago. Monks still rise before dawn, still
sit in the cold silence of the meditation hall, still bow to the floor and rise
and bow again. The mountain has not moved — or rather, it has moved
continuously, in all the ways Dōgen described, and the monks have moved with
it.
The Shōbōgenzō remains what it has always been: one of the
most demanding, most luminous, and most alive spiritual texts in any tradition.
It resists summary the way a river resists being held in the hands. Every
translation offers a different light; every reader finds a different door. The
scholar Kazuaki Tanahashi, the philosophers Norman Waddell and Masao Abe, the
practitioners Nishijima and Cross — each has offered their hands as bridges
over the water, and each bridge leads to the same shore, which is also no
shore, which is also the water itself.
To enter Dōgen's world is to be asked to let go of the very
faculties by which one usually enters a text. Logic will carry the reader only
so far before it sets down its lantern and says, quietly: from here, you walk
alone. And what waits in that walking is not darkness but a luminosity so total
it cannot be seen with the ordinary eye — only with what the Zen tradition
sometimes calls the eye that has no lid, the awareness that never sleeps, the
ground that holds all things without being any of them.
The Treasury of the True Dharma Eye is not locked. It was
never locked. The key was never hidden.
It is simply this: sitting, in the silence before thought,
where the mountains walk and the rivers dream and the whole of existence
arrives, complete, in the single breath you are breathing now.
"The way of the Buddha is to know yourself. To know
yourself is to forget yourself. To forget yourself is to be enlightened by all
things." — Eihei Dōgen, Genjōkōan
…
Το Θησαυροφυλάκιο του Αληθινού Ματιού του Ντάρμα: Ένα Μυστικό Ταξίδι στην Καρδιά της Όρασης του Ντόγκεν
Κεφάλαιο Πρώτο: Ο Μοναχός που Περπατούσε Ανάμεσα στους Κόσμους
Στον παγωμένο αέρα του βουνού της Ιαπωνίας του δέκατου τρίτου αιώνα, ένας νεαρός μοναχός καθόταν σε μια τόσο απόλυτη ακινησία, που τα όρια ανάμεσα στον εαυτό του και στα γύρω πεύκα φαίνονταν να διαλύονται. Ήταν ο Έιχεϊ Ντόγκεν, γεννημένος το έτος 1200 στον μεταξένιο κόσμο της αριστοκρατίας του Κιότο, ορφανός από νωρίς και τραβηγμένος — σαν από κάποιο αόρατο ρεύμα — στη ζωή του πνεύματος. Αυτό που ο κόσμος θα ονόμαζε αργότερα φιλοσοφία του, εκείνος ίσως θα το αποκαλούσε απλώς: την αδιάκοπη ανάδυση της πραγματικότητας, φωτεινής και ανεξάντλητης, παρούσας σε κάθε ανάσα.
Η ζωή του Ντόγκεν μοιάζει λιγότερο με βιογραφία και περισσότερο με κοάν — ένα αίνιγμα που θέτει το σύμπαν στον εαυτό του. Εκπαιδεύτηκε αρχικά στη σχολή Τένταϊ, αλλά ένιωσε την έλξη ενός αναπάντητου ερωτήματος που θα τον κατέτρωγε: αν όλα τα αισθανόμενα όντα ήδη κατέχουν τη φύση του Βούδα, γιατί πρέπει να ασκούνται καθόλου; Αυτό το ερώτημα δεν ήταν απλώς θεωρητικό. Ήταν μια πληγή στο υφάδι της εμπειρίας του, ένας πόνος στο στήθος της αφύπνισής του. Για να βρει την απάντηση, διέσχισε τα νερά προς την Κίνα της δυναστείας Σονγκ το 1223, μπαίνοντας στη βαθιά σιωπή των μοναστηριών Τσαν, περπατώντας ανάμεσα σε δασκάλους που μιλούσαν με παράδοξα και χτυπούσαν το πάτωμα με τα ραβδιά τους για να σπάσουν τον υπνωτισμένο νου.
Ήταν κάτω από τον δάσκαλο Τσαν Τιαντόνγκ Ρουτζίνγκ που η πληγή θεράπευσε — όχι κλείνοντας, αλλά ανοίγοντας τόσο πλήρως, ώστε να μην υπήρχε πια πληγή ούτε εαυτός για να την κουβαλάει. Η ψιθυριστή φράση του δασκάλου — shinjin datsuraku, η απόρριψη σώματος και νου — έπεσε πάνω στον Ντόγκεν σαν το πρώτο χιόνι του χειμώνα: απαλή, αναπόφευκτη, μεταμορφώνοντας τα πάντα χωρίς βία. Επέστρεψε στην Ιαπωνία κουβαλώντας όχι ένα δόγμα, αλλά μια ζωντανή φλόγα. Αυτή η φλόγα έγινε η σχολή Σότο του Ζεν, και το μοναστήρι Έιχέιτζι, που στέκει ακόμα στα ορεινά δάση του Έτσιζεν, έγινε ο βωμός της.
Η διαθήκη του προς τον κόσμο ήταν το Σομπόγκένζο — Το Θησαυροφυλάκιο του Αληθινού Ματιού του Ντάρμα — ένα έργο που αρνείται κάθε κατηγορία που ο σκεπτόμενος νους θέλει να του βάλει. Είναι ταυτόχρονα γραφή, ποίηση, φιλοσοφική επιχειρηματολογία και κάτι πέρα από και τα τρία: μια προσπάθεια να χρησιμοποιηθεί η γλώσσα για να κάνει αυτό που η γλώσσα δεν μπορεί να κάνει, να δείξει το φεγγάρι με ένα δάχτυλο φτιαγμένο από φεγγαρόφωτο.
Κεφάλαιο Δεύτερο: Η Πρώτη Αρχή — Όχι Θρόνος, αλλά Φλόγα
Κάθε μυστική παράδοση πρέπει να αντιμετωπίσει το ερώτημα της υπέρτατης αρχής — τι στέκει στην πηγή, τι είναι κυρίαρχο πάνω από όλα. Για πολλούς, η απάντηση παίρνει τη μορφή ενός προσωπικού Θεού, ενός δημιουργού που κάθεται σε θρόνο πάνω από τη δημιουργία, εκδίδοντας νόμο από ύψος απρόσιτο στους κοινούς θνητούς. Για τον Ντόγκεν, η απάντηση είναι ταυτόχρονα απλούστερη και πιο ζαλιστική: η Πρώτη Αρχή είναι η ίδια η φύση του Βούδα, και δεν βρίσκεται πάνω από τον κόσμο — είναι ο κόσμος, που αναπνέει.
Την ονόμασε busshō, και διάβασε την αρχαία διδασκαλία — «όλα τα αισθανόμενα όντα κατέχουν τη φύση του Βούδα» — σαν να γύριζε ένα πρίσμα στον ήλιο, αποκαλύπτοντας ένα φάσμα αόρατο στην κανονική ματιά. Το «όλα τα αισθανόμενα όντα» και η «φύση του Βούδα» δεν ήταν δύο πράγματα σε σχέση· ήταν η ίδια πραγματικότητα που βλέπεται ταυτόχρονα από μέσα και από έξω. Το να μιλάμε για τη φύση του Βούδα σαν κάτι που κάποιος κατέχει είναι ήδη να την έχουμε χάσει. Δεν είναι πετράδι στην τσέπη. Είναι το χέρι, η τσέπη, το τέντωμα και η εύρεση — όλα μαζί.
Ο γνήσιος δάσκαλος, στον κόσμο του Ντόγκεν, κουβαλούσε αυτή την αρχή όχι λόγω βαθμού ή θεσμού, αλλά επειδή κάτι ζούσε μέσα του που δεν μπορούσε να πλαστογραφηθεί. Ο αληθινός δάσκαλος ενσαρκώνει το Ντάρμα όπως ο ποταμός ενσαρκώνει το νερό — όχι μεταφέροντάς το από αλλού, αλλά όντας η ίδια η ροή του. Και η μετάδοση από δάσκαλο σε μαθητή δεν είναι η παράδοση πληροφορίας, αλλά η αναγνώριση μιας φλόγας που ήδη καίει μέσα στον μαθητή, αναμμένη από την ίδια πηγή που άναψε τον ίδιο τον Βούδα, περασμένη από λυχνάρι σε λυχνάρι μέσα από αμέτρητες γενιές χωρίς ποτέ να διαιρεθεί ή να μειωθεί.
Αυτή είναι η ιερή γραμμή: όχι αλυσίδα αξιωμάτων, αλλά ποταμός φωτός.
Κεφάλαιο Τρίτο: Ο Κόσμος που Δεν Έχει Αρχή — Είναι και Χρόνος
Ο δυτικός μυστικισμός συχνά ξεκινά με το μυστήριο της δημιουργίας: το λαμπερό κενό πριν ειπωθεί η πρώτη λέξη, το αρχέγονο σκοτάδι μέσα στο οποίο ο Θεός φύσηξε φως. Η κοσμολογία του Ντόγκεν είναι πιο παράξενη και, με τον τρόπο της, πιο ριζοσπαστική. Δεν διδάσκει ότι ο κόσμος δημιουργήθηκε. Διδάσκει ότι ο κόσμος δημιουργείται συνεχώς, σε κάθε στιγμή, χωρίς υπόλοιπο.
Το κεφάλαιό του Uji — μεταφραζόμενο ως «Είναι-Χρόνος» — είναι από τα πιο εκπληκτικά φιλοσοφικά κείμενα στην ιστορία της ανθρωπότητας, όχι λόγω του τι υποστηρίζει, αλλά λόγω του τι πραγματοποιεί. Ο χρόνος, γράφει, δεν είναι ποταμός μέσα στον οποίο επιπλέουν τα όντα. Ο χρόνος είναι το ίδιο το είναι. Κάθε στιγμή είναι ολόκληρο το σύμπαν, που εκφράζεται πλήρως, χωρίς να κρατά τίποτα πίσω. Το παρελθόν δεν έχει χαθεί· είναι η ίδια η δομή του παρόντος. Το μέλλον δεν απουσιάζει· είναι το ίδιο το άνοιγμα του παρόντος.
Στο Sansuikyō — το Σούτρα των Βουνών και των Ποταμών — ο Ντόγκεν στρέφεται στον φυσικό κόσμο και τον βλέπει όχι σαν σκηνικό του ανθρώπινου δράματος, αλλά σαν το ίδιο ένα ιερό κείμενο. Τα βουνά περπατούν. Οι ποταμοί μιλούν. Αυτό δεν είναι ποίηση που χρησιμοποιείται ως διακόσμηση· είναι μια οντολογική θέση που χτυπά τον ορθολογικό νου σαν κρύο νερό. Το βουνό δεν περπατά όπως περπατά ένας άνθρωπος — αργά, με κόπο, μέσα από ορατή απόσταση. Το βουνό περπατά όπως κινείται η αιωνιότητα: πλήρως, προς όλες τις κατευθύνσεις, πέρα από την εμβέλεια της συνηθισμένης όρασης. Το να δει κανείς το βουνό να περπατά είναι να έχει αναδιαταχθεί ήσυχα ολόκληρη η αίσθηση της πραγματικότητας.
Τα δέκα χιλιάδες πράγματα — κάθε φύλλο, πέτρα, σύννεφο και χτύπος καρδιάς — δεν είναι υποτελή πλάσματα κάτω από έναν απόντα δημιουργό. Είναι η δραστηριότητα της φύσης του Βούδα. Είναι η πραγματικότητα που γνωρίζει τον εαυτό της μέσα από άπειρες μορφές. Σε αυτή την όραση, ο κόσμος δεν είναι πεσμένος τόπος που χρειάζεται λύτρωση, ούτε δοκιμασία που πρέπει να υπομείνει. Είναι το ανεξάντλητο Ντάρμα, που κηρύττει ακατάπαυστα, σε όποιον είναι ακόμα αρκετά ήσυχος για να ακούσει.
Κεφάλαιο Τέταρτο: Η Ψυχή που Δεν Είναι — Και η Συνειδητότητα που Παραμένει
Τι είναι το ανθρώπινο ον, στο φως αυτής της όρασης; Εδώ ο Ντόγκεν περπατά σε μια λεπίδα μαχαιριού ανάμεσα στην αφανισμό και την επιβεβαίωση, και το κάνει με τη χάρη κάποιου που έχει πάψει να φοβάται την πτώση.
Δεν θα μιλήσει για την ψυχή σαν για κάτι σταθερό, μόνιμο — μια αθάνατη ουσία στεγασμένη σε θνητό σώμα, που περιμένει την απελευθέρωση. Τέτοια γλώσσα, γι’ αυτόν, κρύβει μια λεπτή ψευτιά: το ψέμα του χωρισμένου εαυτού, του πυρήνα-οντότητας που στέκεται μακριά από τη ροή της πραγματικότητας και την κοιτάζει από ασφαλή απόσταση. Αυτός ο εαυτός, τόσο προσεκτικά χτισμένος, τόσο απεγνωσμένα υπερασπιζόμενος, είναι ακριβώς αυτό που σκεπάζει τη φωτεινή αλήθεια του τι πραγματικά είμαστε.
Και όμως δεν αρνείται απλώς το ανθρώπινο ον. Στο Genjōkōan γράφει λόγια που έχουν σταματήσει διαλογιστές στη μέση της ανάσας για οκτώ αιώνες: Το να μελετάς τον Δρόμο του Βούδα είναι να μελετάς τον εαυτό. Το να μελετάς τον εαυτό είναι να ξεχνάς τον εαυτό. Το να ξεχνάς τον εαυτό είναι να πραγματοποιείσαι από τα δέκα χιλιάδες πράγματα. Αυτό δεν είναι μηδενισμός. Είναι κάτι πολύ πιο απαιτητικό και πολύ πιο γενναιόδωρο. Ο εαυτός δεν καταστρέφεται — ολοκληρώνεται, ανοίγοντας τόσο πλατιά που περιλαμβάνει τα πάντα.
Αυτό που μένει όταν ο κατασκευασμένος εαυτός πέφτει είναι όχι κενό με την έννοια της απουσίας. Είναι συνειδητότητα χωρίς τοίχους — ανταποκρινόμενη, φωτεινή, παρούσα, οικεία με όλα τα πράγματα χωρίς να προσκολλάται σε κανένα. Ο μεσαιωνικός μυστικός Μάιστερ Έκχαρτ μίλησε για το έδαφος της ψυχής ως ταυτόσημο με το έδαφος του Θεού· ο Ντόγκεν, από την άλλη όχθη του κόσμου, περιγράφει κάτι εντυπωσιακά παρόμοιο: τον άνθρωπο ως τον ίδιο τον τόπο όπου το σύμπαν ξυπνά στον εαυτό του, όπου η πραγματικότητα ανοίγει το δικό της μάτι.
Αυτή η συνειδητότητα είναι το πιο κοντινό που φτάνει ο Ντόγκεν σε αυτό που άλλες παραδόσεις αποκαλούν ψυχή. Δεν έχει σταθερά όρια. Ούτε αρχίζει στη γέννηση ούτε τελειώνει στον θάνατο. Δεν είναι δική σου, και όμως είναι πιο οικεία από οτιδήποτε θα μπορούσες να ονομάσεις δικό σου.
Κεφάλαιο Πέμπτο: Η Επανάσταση του Καθίσματος — Η Άσκηση ως Παρουσία
Εδώ είναι το σημείο όπου ο μυστικισμός του Ντόγκεν απομακρύνεται πιο δραματικά από τους γνωστούς δρόμους της πνευματικής αναζήτησης. Στις περισσότερες παραδόσεις — και σε μεγάλο μέρος του δημοφιλούς Βουδισμού — η άσκηση είναι μέσο. Διαλογίζεσαι για να φτάσεις στη φώτιση. Προσεύχεσαι για να πλησιάσεις τον Θεό. Υπάρχει ένα πριν και ένα μετά, ένας αναζητητής και ένας προορισμός, ένα παρόν σκοτάδι και ένα υποσχόμενο φως.
Ο Ντόγκεν διαλύει εντελώς αυτή τη δομή, και η διάλυση δεν είναι απογοήτευση αλλά απελευθέρωση.
Στο Bendōwa — Η Ολοκληρωτική Άσκηση του Δρόμου — και σε όλο το Σομπόγκένζο, επιμένει με ήσυχη σφοδρότητα ότι ο ζαζέν δεν είναι όχημα για τη φώτιση. Είναι η ίδια η φώτιση. Το να κάθεσαι σε σωστή διαλογιστική στάση, με συγκεντρωμένο νου, ίσια σπονδυλική στήλη και χωρίς καμία ατζέντα, δεν είναι το να πλησιάζεις τη φύση του Βούδα — είναι το να είσαι η φύση του Βούδα, που εκφράζεται μέσα από τη μορφή ενός ανθρώπου που κάθεται στην αυγή.
Αυτό δεν είναι δόγμα που ανταμείβει τους τεμπέληδες. Απαιτεί τα πάντα. Το να κάθεσαι χωρίς στόχο, χωρίς ελπίδα επίτευξης, χωρίς μέτρηση προόδου — αυτό είναι δυσκολότερο από κάθε προσπάθεια, γιατί η προσπάθεια τουλάχιστον δίνει κάτι να κάνει το εγώ. Αυτό που ζητά ο Ντόγκεν είναι η πλήρης απελευθέρωση του χεριού που αρπάζει, συμπεριλαμβανομένου και του χεριού που αρπάζει την απελευθέρωση.
Η απόρριψη σώματος και νου — shinjin datsuraku — δεν είναι επίτευγμα. Είναι αναγνώριση. Είναι η στιγμή που η αναζήτηση σταματά όχι επειδή έφτασε ο προορισμός, αλλά επειδή γίνεται ξαφνικά, τυφλωτικά ξεκάθαρο ότι η ίδια η αναζήτηση ήταν το μόνο πράγμα που στεκόταν ανάμεσα στον αναζητητή και σε αυτό που πάντοτε ήταν ήδη παρόν. Η φλόγα δεν έλειπε ποτέ. Το μάτι ήταν απλώς κλειστό.
Κεφάλαιο Έκτο: Ο Τελικός Προορισμός που Είναι Πάντοτε Εδώ
Και έτσι ο μυστικός φτάνει στο ερώτημα που κάθε παράδοση τελικά πρέπει να αντιμετωπίσει: πού οδηγεί όλο αυτό; Ποιος είναι ο σκοπός του ταξιδιού; Τι περιμένει πέρα από τον ορίζοντα της συνηθισμένης ζωής;
Η απάντηση του Ντόγκεν είναι στην αρχή αποπροσανατολιστική: δεν υπάρχει ορίζοντας. Δεν υπάρχει πέρα. Ο προορισμός είναι αυτό — ακριβώς αυτό, η παρούσα στιγμή με όλο της το βάρος, τη ζωντάνια και την παροδικότητα. Στο Shōji — Γέννηση και Θάνατος — γράφει ότι η ζωή της γέννησης-και-θανάτου είναι η ίδια η ζωή του Βούδα. Όχι κάτι από το οποίο πρέπει να δραπετεύσει κανείς. Κάτι που πρέπει να ζήσει τόσο πλήρως, τόσο διαφανώς, ώστε το ζωντάνευμά του να είναι η λύτρωση.
Ο θάνατος, σε αυτή την όραση, δεν είναι κατώφλι που πρέπει να φοβηθεί ή πρόβλημα που πρέπει να λυθεί. Είναι το σύμπαν που κάνει χώρο για τον εαυτό του, η πραγματικότητα που εκπνέει για να μπορεί να εισπνεύσει ξανά. Ο ασκούμενος που έχει πραγματικά ακούσει τη διδασκαλία του Ντόγκεν δεν πλησιάζει τον θάνατο με παραίτηση, ούτε με την έντονη ελπίδα ενός καλύτερου κόσμου πέρα. Τον πλησιάζει όπως πλησιάζει κάθε στιγμή ζαζέν: πλήρως παρών, χωρίς να κρατά τίποτα πίσω, σε απόλυτη ανάπαυση μέσα στην αδιάκοπη κίνηση όλων των πραγμάτων.
Η λέξη στην οποία ο Ντόγκεν επιστρέφει ξανά και ξανά είναι genjōkōan — η παρουσίαση των πραγμάτων όπως είναι, η πραγματοποίηση του θεμελιώδους σημείου. Δεν είναι κατάσταση που πρέπει να επιτευχθεί, αλλά αναγνώριση που πρέπει να βαθύνει, ατελείωτα, χωρίς άφιξη και χωρίς αναχώρηση. Κάθε στιγμή περιέχει το όλο. Κάθε ανάσα είναι το Θησαυροφυλάκιο του Αληθινού Ματιού του Ντάρμα, που ανοίγει.
Κεφάλαιο Έβδομο: Το Ανεξάντλητο Θησαυροφυλάκιο — Ένας Τελικός Διαλογισμός
Το μοναστήρι Έιχέιτζι στέκει ακόμα στα βουνά του Έτσιζεν, εκεί που το τοποθέτησε ο Ντόγκεν οκτώ αιώνες πριν. Οι μοναχοί ακόμα σηκώνονται πριν την αυγή, ακόμα κάθονται στη κρύα σιωπή της αίθουσας διαλογισμού, ακόμα προσκυνούν στο πάτωμα και σηκώνονται και προσκυνούν ξανά. Το βουνό δεν έχει μετακινηθεί — ή μάλλον, έχει μετακινηθεί συνεχώς, με όλους τους τρόπους που περιέγραψε ο Ντόγκεν, και οι μοναχοί έχουν μετακινηθεί μαζί του.
Το Σομπόγκένζο παραμένει αυτό που ήταν πάντοτε: ένα από τα πιο απαιτητικά, πιο φωτεινά και πιο ζωντανά πνευματικά κείμενα σε οποιαδήποτε παράδοση. Αντιστέκεται στη σύνοψη όπως ένας ποταμός αντιστέκεται στο να κρατηθεί στα χέρια. Κάθε μετάφραση προσφέρει διαφορετικό φως· κάθε αναγνώστης βρίσκει διαφορετική πόρτα. Ο μελετητής Καζουάκι Ταναχάσι, οι φιλόσοφοι Νόρμαν Γουάντελ και Μασάο Άμπε, οι ασκούμενοι Νισιτζίμα και Κρος — ο καθένας πρόσφερε τα χέρια του σαν γέφυρες πάνω από το νερό, και κάθε γέφυρα οδηγεί στην ίδια όχθη, που είναι επίσης καμία όχθη, που είναι επίσης το ίδιο το νερό.
Το να εισέλθει κανείς στον κόσμο του Ντόγκεν είναι να του ζητηθεί να αφήσει πίσω τις ίδιες τις ικανότητες με τις οποίες συνήθως εισέρχεται σε ένα κείμενο. Η λογική θα μεταφέρει τον αναγνώστη μόνο μέχρι ένα σημείο, πριν αφήσει κάτω το φανάρι της και πει, ήσυχα: από εδώ και πέρα, περπατάς μόνος. Και αυτό που περιμένει σε αυτό το περπάτημα δεν είναι σκοτάδι αλλά μια φωτεινότητα τόσο ολική που δεν μπορεί να φανεί με το συνηθισμένο μάτι — μόνο με αυτό που η παράδοση του Ζεν μερικές φορές αποκαλεί το μάτι που δεν έχει βλέφαρο, τη συνειδητότητα που ποτέ δεν κοιμάται, το έδαφος που κρατά όλα τα πράγματα χωρίς να είναι κανένα από αυτά.
Το Θησαυροφυλάκιο του Αληθινού Ματιού του Ντάρμα δεν είναι κλειδωμένο. Ποτέ δεν ήταν κλειδωμένο. Το κλειδί ποτέ δεν κρύφτηκε.
Είναι απλώς αυτό: το κάθισμα, στη σιωπή πριν τη σκέψη, εκεί όπου τα βουνά περπατούν και οι ποταμοί ονειρεύονται και ολόκληρη η ύπαρξη φτάνει, πλήρης, στην μοναδική ανάσα που αναπνέεις τώρα.
«Ο δρόμος του Βούδα είναι να γνωρίσεις τον εαυτό
σου. Το να γνωρίσεις τον εαυτό σου είναι να ξεχάσεις τον εαυτό σου. Το να
ξεχάσεις τον εαυτό σου είναι να φωτιστείς από όλα τα πράγματα.»
— Έιχεϊ Ντόγκεν, Genjōkōan
