IBN ARABI - ΙΜΠΝ ΑΡΑΜΠΙ

 

The Hidden Treasure Revealed

On the Mystical Vision of Ibn ʿArabī and the Unity of All Being

“I was a hidden treasure and loved to be known, so I created creation that I might be known.”

— Sacred Hadith (Hadith Qudsi)

I. The Breath Before Creation

There is a stillness that precedes all sound—a silence not of emptiness but of infinite fullness, a darkness not of absence but of a light so absolute that no eye fashioned from clay could endure it. It is into this primordial silence that the mind of Ibn ʿArabī descended, or rather, ascended, carried upward on the wings of contemplation beyond the familiar borders of thought, language, and self. Born in Murcia in al-Andalus in the year 1165, this Andalusian mystic, philosopher, and poet traversed not merely the lands of North Africa, the Middle East, and finally Damascus, but something far vaster: the inner geography of the Real, the uncharted terrain of Divine Being itself.

To approach the thought of Ibn ʿArabī is to stand at the edge of a shoreless ocean. One may study the quality of the water near the bank, observe the pattern of waves, even taste the salt upon one’s lips—but the depth beneath remains forever greater than any vessel the rational mind can lower into it. His two great works, the Futuhat al-Makkiyya—the Meccan Openings—and the Fusus al-Hikam—the Bezels of Wisdom—are not merely books in the ordinary sense. They are thresholds. They are invitations to dissolve.

What Ibn ʿArabī perceived, in those long hours of interior silence that mystics know as the closest approach to truth, was not a doctrine but a living presence. He saw—or rather, was seen by—a Reality that underlies, permeates, and utterly transcends all that exists. He called this Reality al-Haqq: The Real. And from that encounter, everything else in his vast vision followed as inevitably as rivers follow the pull of the sea.

II. God as the Absolute: Being Beyond All Names

At the heart of Ibn ʿArabī’s mystical vision stands a paradox so luminous it blinds the categories of ordinary understanding: God is Absolute Being, wujud, and yet God in His innermost Essence—the Dhat—is beyond being as the mind conceives it, beyond existence as the intellect grasps it, beyond even the word ‘beyond.’ He is not a being among beings, not a supreme entity situated at the summit of a hierarchy. He is the very ground from which all hierarchy, all distinction, all form arises—and into which it endlessly returns.

The Divine Essence is clothed in a veil woven from its own light. To speak of God at all is already to have moved away from the Essence and into the realm of Names and Attributes—those luminous qualities through which the Absolute makes itself knowable. Mercy. Knowledge. Power. Beauty. Majesty. Each Name is a window of a different colour through which the one light streams; each Attribute is a face of the faceless turned toward a creation that could not survive the direct encounter with the Absolute unmediated. Ibn ʿArabī understood that the human being, in its present condition, can only know God through these Names—as a person knows the sun not by staring into it but by observing the warmth it confers upon a stone, the colour it pours into a rose, the gold it hammers across the surface of the sea.

Yet even the Names, in their most exalted form, dissolve back into the Essence from which they emerge, like waves that rise in individuality and fall back into the undivided water. The Real remains. The Real alone remains.

III. Creation as Self-Disclosure: The World as a Mirror

If God is the Absolute, what then is the world? Ibn ʿArabī’s answer is among the most breathtaking in the history of mystical thought. The world is not something created outside God, as a craftsman shapes clay apart from himself. The world is the self-disclosure of God—the tajalli—the radiant outpouring of the Divine Names into form. Creation is not an act that happened once, in some remote mythic past, and then concluded. It is happening now, at every instant, without interruption. At every breath the world is annihilated; at every breath it is born again. Existence is not a fixed stage upon which history unfolds—it is a perpetual flame, renewed moment by moment by the inexhaustible fire of Divine Being.

He described this as khalq jadid—perpetual creation—and the image it evokes is one of extraordinary intimacy between the Creator and the created. Nothing exists in isolation. Nothing exists, strictly speaking, of its own power. Every rock, every leaf trembling in a morning wind, every human face illumined by longing—each is a locus of manifestation, a mazhar, a particular configuration in which one or more of the Divine Names has chosen to appear. The stone is heavy with the Divine Name of the Firm, the al-Matin. The river moves with the flow of the Name of the Living. The lover trembles with the proximity of the Name of the Beautiful.

Ibn ʿArabī described the architecture of reality as a series of descending—or, from another perspective, ascending—worlds. First, the Divine Essence in its absolute mystery. Then the world of the Divine Names, where the infinite possibilities of Being begin to differentiate. Then the Imaginal World, alam al-Mithal—a realm that Western rationalism has largely forgotten: neither purely material nor purely spiritual, but an intermediate luminous realm where spiritual realities take form and where the visions of prophets and mystics arise. Finally, the sensory world, the world of bodies, weights, and shadows, where the self-disclosure of the Divine Names reaches its densest, most apparently separate expression.

All things are, in their innermost nature, nothing other than the face of God turned in infinite directions.

This is not pantheism in the crude sense—the identification of a tree with God, as though the tree exhausted the Divine. It is something at once humbler and more radical: the recognition that no thing possesses being of its own. Being belongs to God alone. Creatures are, as Ibn ʿArabī said, like images in a mirror—real in their reflection, yet the substance of what is reflected is not their own.

IV. The Perfect Human: Microcosm and Mirror of the Infinite

Among all the forms through which the Divine Names disclose themselves, one holds a singular and awesome position. The human being—al-Insan al-Kamil, the Perfect Human—is not merely one mirror among countless others. The human being is the mirror that is capable, in principle, of reflecting all the Divine Names simultaneously. The cosmos itself reflects many of the Names, but incompletely: the ocean embodies vastness, the sun embodies luminosity, the mountain embodies stability. Only the human being, in the fullness of its spiritual potential, contains within itself the complete image of the Divine countenance.

This is a staggering responsibility, and a staggering gift. The human spirit, the ruh, was breathed into the first human directly from God—a breath that carries within it the fragrance of the Divine origin. The human being is, in its essence, not a creature peering upward at a distant Divinity across an unbridgeable abyss. It is, in its deepest nature, a mode through which the Divine knows itself. The cosmos was created so that God, who was a hidden treasure, might be known. And the Perfect Human is the instrument through which that knowing reaches its most complete expression.

Yet this luminous potential is, for most human beings, obscured. The veil is not outside the human being but within. It is ghaflah—heedlessness, forgetfulness—the habitual tendency to mistake the reflection for the source, to take the borrowed light of one’s existence for something independently owned, to confuse the image in the mirror with the light that makes the image possible. The human being walks in a palace whose walls are made of radiance, and mistakes the walls for stone.

V. The Path of Return: Annihilation and Subsistence

The path that Ibn ʿArabī illumines is not, at its heart, a path toward something external. It is a path of remembering. It is the gradual, often painful, always graced process by which the veil of forgetfulness is lifted and the human being comes to recognize what it always, already was.

The Sufi path, as Ibn ʿArabī understood it, moves through several inward stations. Purification—tazkiyah—is the first great work: the cleansing of the heart from the accumulated dust of ego, desire, and illusion, the way a mirror must be polished before it can reflect with fidelity. Remembrance—dhikr—is the continuous invocation of the Divine Names, the repeated return of the awareness to its source, the way a river that has wandered into shallow channels finds its way back to the deep current. Knowledge—marifah—is not the knowledge of propositions but the knowledge of tasting, of direct encounter with reality. And love—mahabbah—is the force that carries all the rest, the gravity that draws the human spirit homeward as surely as the tide is drawn to the moon.

At the summit of the path stands fana: annihilation. The word is terrifying only to those who have mistaken the ego for the self. What is annihilated in fana is not the human being in its true nature, but the illusion of separateness, the fever-dream of a self that exists apart from and in opposition to the Divine. The ego does not die so that nothingness may remain; the ego dissolves so that the Real may be seen, unobstructed, in all its blazing fullness.

After fana comes baqa: subsistence. This is the state of the one who, having passed through the fire, discovers that what has emerged from it is not less than what entered, but infinitely more. The Perfect Human lives in the world as a conscious manifestation of the Divine Names, moving among the forms of creation as a polished mirror moves through a garden—receiving each flower, each shadow, each fallen leaf, and offering it back, transfigured, in the language of light.

Such a person does not dissolve into abstraction. They become, paradoxically, more fully present, more fully human, more fully themselves—because the self they inhabit is no longer the cramped cell of the ego but the vast dwelling of the Real. They are, as Ibn ʿArabī would say, with God in the moment of creation itself.

VI. The Final Destiny: The Eternal Unfolding

Ibn ʿArabī’s vision of the final destiny of existence confounds the tidy categories of reward and punishment that simpler theologies propose. All beings, he suggests, are moving—by paths as varied as the faces of the Divine Names themselves—toward a recognition that cannot ultimately be evaded. Every soul, in the fullness of its journey, comes at last to know the Reality from which it was never, even in its most profound forgetfulness, truly separated.

Even the fires of transformation—what religious language calls Hell—are, in Ibn ʿArabī’s extraordinary reading, not merely punitive but purificatory: states of intense encounter with the Names of Divine Majesty that burn away what is not real until only the Real remains. The mercy of God, he understood, is not sentimental. It is cosmic and inexorable. It moves beneath every surface, behind every veil, within every suffering, pressing always toward the moment of recognition.

The final destiny of existence is not a static paradise frozen in time, nor an absorption into featureless nothingness. It is the eternal unfolding of Divine Self-Disclosure—the inexhaustible creativity of the Real expressing itself through infinite forms in infinite worlds, each form a new facet of the one jewel, each world a new movement in the one symphony. Creation does not end. Revelation does not end. The hidden treasure is never fully exhausted, because its nature is infinite and its love of being known is without limit.

There is only the One Being, manifesting in countless forms—Unity that does not deny multiplicity, multiplicity that does not obscure Unity.

To contemplate this is to stand at the threshold of something the mind cannot cross but the heart, in its deepest silence, already knows.

VII. The Silence That Remains

Those who approach Ibn ʿArabī’s thought for the first time often find it disorienting—as one is disoriented stepping from a dark room into full sunlight, or from the noise of a city into the absolute stillness of a high mountain. The categories that ordinarily organize experience—self and other, finite and infinite, Creator and created—are not destroyed by his vision, but revealed to be facets of a more encompassing reality that contains them all without being limited by any.

What he offers is not a system to be learned but an invitation to be accepted: the invitation to turn the gaze inward, to descend through the layers of habit and assumption and fear until one arrives at the place—wordless, imageless, infinitely still—where the breath that animates all existence can be felt moving. It is the breath of the hidden treasure, breathing itself out into form so that it might see its own face. And in the polished mirror of the awakened human heart, it does.

The mystic returns from that encounter changed, not in the sense of having acquired something new, but in the sense of having shed everything that was not real. They walk the streets of the ordinary world and see, shimmering through every surface, the face that has no face. They hear, beneath every voice, the silence that speaks. They carry within them, as Ibn ʿArabī carried within him through all the years of his wandering—from Murcia to Fez to Mecca to Damascus—the knowledge that cannot be written but only lived: that there is no distance between the soul and its source, that the treasure was never hidden from them, only hidden within them, and that to know this, even for a single breath, is to know everything that matters.

All the words end here. What remains is the living silence—and in that silence, if one is still enough, one may hear the original whisper from which all creation unfolds: the whisper of a love that wished to be known.

 …

Ο Κρυμμένος Θησαυρός Αποκαλύπτεται

Στην Μυστική Όραση του Ιμπν ʿΑραμπί και στην Ενότητα Όλων των Όντων

«Ήμουν ένας κρυμμένος θησαυρός και αγάπησα να γνωριστώ, γι' αυτό δημιούργησα τη δημιουργία ώστε να γνωριστώ.»

— Ιερό Χαντίθ (Hadith Qudsi)

I. Η Πνοή Πριν από τη Δημιουργία

Υπάρχει μια ησυχία που προηγείται κάθε ήχου — μια σιωπή όχι κενή, αλλά άπειρης πληρότητας, ένα σκοτάδι όχι απουσίας, αλλά ενός φωτός τόσο απόλυτου που κανένα μάτι φτιαγμένο από πηλό δεν θα μπορούσε να το αντέξει. Σε αυτή την πρωταρχική σιωπή κατέβηκε, ή μάλλον ανέβηκε, ο νους του Ιμπν ʿΑραμπί, φερμένος ψηλά στα φτερά της θεωρίας πέρα από τα οικεία σύνορα της σκέψης, της γλώσσας και του εαυτού. Γεννημένος το 1165 στη Μούρθια της αλ-Άνταλους, αυτός ο Ανδαλουσιανός μυστικός, φιλόσοφος και ποιητής διέσχισε όχι μόνο τις χώρες της Βόρειας Αφρικής, της Μέσης Ανατολής και τελικά τη Δαμασκό, αλλά κάτι πολύ ευρύτερο: την εσωτερική γεωγραφία του Πραγματικού, το ανεξερεύνητο έδαφος της ίδιας της Θείας Ύπαρξης.

Για να προσεγγίσει κανείς τη σκέψη του Ιμπν ʿΑραμπί είναι σαν να στέκεται στην άκρη ενός ωκεανού χωρίς ακτές. Μπορεί να μελετήσει την ποιότητα του νερού κοντά στην όχθη, να παρατηρήσει το μοτίβο των κυμάτων, ακόμα και να γευτεί το αλάτι στα χείλη του — αλλά το βάθος από κάτω παραμένει για πάντα μεγαλύτερο από κάθε δοχείο που μπορεί να κατεβάσει ο λογικός νους. Τα δύο μεγάλα έργα του, τα Futuhat al-Makkiyya — οι Μεκκανικές Αποκαλύψεις — και τα Fusus al-Hikam — τα Δαχτυλίδια της Σοφίας — δεν είναι απλώς βιβλία με την συνηθισμένη έννοια. Είναι κατώφλια. Είναι προσκλήσεις για διάλυση.

Αυτό που αντιλήφθηκε ο Ιμπν ʿΑραμπί, σε εκείνες τις μακριές ώρες εσωτερικής σιωπής που οι μύστες γνωρίζουν ως την πιο κοντινή προσέγγιση στην αλήθεια, δεν ήταν μια διδασκαλία αλλά μια ζωντανή παρουσία. Είδε — ή μάλλον, είδε τον εαυτό του από — μια Πραγματικότητα που υποκρύπτεται, διαπερνά και υπερβαίνει απόλυτα όλα όσα υπάρχουν. Αυτή την Πραγματικότητα την ονόμασε al-Haqq: το Πραγματικό. Και από αυτή την συνάντηση, όλα τα άλλα στην τεράστια όρασή του ακολούθησαν τόσο αναπόφευκτα όσο τα ποτάμια ακολουθούν την έλξη της θάλασσας.

II. Ο Θεός ως το Απόλυτο: Ύπαρξη Πέρα από Όλα τα Ονόματα

Στην καρδιά της μυστικής όρασης του Ιμπν ʿΑραμπί βρίσκεται ένα παράδοξο τόσο φωτεινό που τυφλώνει τις κατηγορίες της συνηθισμένης κατανόησης: Ο Θεός είναι Απόλυτη Ύπαρξη, wujud, και όμως ο Θεός στην ενδοτάτη Ουσία Του — η Dhat — είναι πέρα από το είναι όπως το συλλαμβάνει ο νους, πέρα από την ύπαρξη όπως την αντιλαμβάνεται ο νους, πέρα ακόμα και από τη λέξη «πέρα». Δεν είναι ένα ον ανάμεσα στα όντα, όχι μια υπέρτατη οντότητα τοποθετημένη στην κορυφή μιας ιεραρχίας. Είναι το ίδιο το έδαφος από το οποίο αναδύεται κάθε ιεραρχία, κάθε διάκριση, κάθε μορφή — και στο οποίο επιστρέφει ασταμάτητα.

Η Θεία Ουσία είναι ντυμένη με ένα πέπλο υφασμένο από το δικό Της φως. Το να μιλάμε για τον Θεό καθόλου σημαίνει ήδη ότι έχουμε απομακρυνθεί από την Ουσία και έχουμε εισέλθει στη σφαίρα των Ονομάτων και των Ιδιοτήτων — εκείνων των φωτεινών ποιοτήτων μέσω των οποίων το Απόλυτο γίνεται γνωστό. Έλεος. Γνώση. Δύναμη. Ομορφιά. Μεγαλειότητα. Κάθε Όνομα είναι ένα παράθυρο διαφορετικού χρώματος από το οποίο ρέει το ένα φως· κάθε Ιδιότητα είναι ένα πρόσωπο του απρόσωπου στραμμένο προς μια δημιουργία που δεν θα μπορούσε να επιβιώσει από την άμεση συνάντηση με το Απόλυτο χωρίς μεσολάβηση. Ο Ιμπν ʿΑραμπί κατανόησε ότι ο άνθρωπος, στην παρούσα κατάστασή του, μπορεί να γνωρίσει τον Θεό μόνο μέσω αυτών των Ονομάτων — όπως κάποιος γνωρίζει τον ήλιο όχι κοιτάζοντάς τον κατευθείαν, αλλά παρατηρώντας τη ζεστασιά που προσφέρει σε μια πέτρα, το χρώμα που ρίχνει σε ένα τριαντάφυλλο, το χρυσάφι που σφυρηλατεί στην επιφάνεια της θάλασσας.

Ωστόσο, ακόμα και τα Ονόματα, στην πιο εξυψωμένη τους μορφή, διαλύονται πίσω στην Ουσία από την οποία αναδύονται, σαν κύματα που υψώνονται σε ατομικότητα και πέφτουν πίσω στο αδιαίρετο νερό. Το Πραγματικό παραμένει. Μόνο το Πραγματικό παραμένει.

III. Η Δημιουργία ως Αυτοαποκάλυψη: Ο Κόσμος ως Καθρέφτης

Αν ο Θεός είναι το Απόλυτο, τότε τι είναι ο κόσμος; Η απάντηση του Ιμπν ʿΑραμπί είναι από τις πιο συγκλονιστικές στην ιστορία της μυστικής σκέψης. Ο κόσμος δεν είναι κάτι δημιουργημένο έξω από τον Θεό, όπως ένας τεχνίτης πλάθει πηλό μακριά από τον εαυτό του. Ο κόσμος είναι η αυτοαποκάλυψη του Θεού — το tajalli — η ακτινοβόλα έκχυση των Θείων Ονομάτων σε μορφή. Η δημιουργία δεν είναι μια πράξη που συνέβη μια φορά, σε κάποιο μακρινό μυθικό παρελθόν, και μετά τελείωσε. Συμβαίνει τώρα, σε κάθε στιγμή, χωρίς διακοπή. Σε κάθε ανάσα ο κόσμος αφανίζεται· σε κάθε ανάσα ξαναγεννιέται. Η ύπαρξη δεν είναι μια σταθερή σκηνή πάνω στην οποία ξετυλίγεται η ιστορία — είναι μια αιώνια φλόγα, ανανεούμενη στιγμή προς στιγμή από την ανεξάντλητη φωτιά της Θείας Ύπαρξης.

Το περιέγραψε ως khalq jadid — αιώνια δημιουργία — και η εικόνα που προκαλεί είναι μιας εξαιρετικής οικειότητας μεταξύ Δημιουργού και δημιουργημένου. Τίποτα δεν υπάρχει απομονωμένο. Τίποτα δεν υπάρχει, αυστηρά μιλώντας, με δική του δύναμη. Κάθε βράχος, κάθε φύλλο που τρέμει στον πρωινό άνεμο, κάθε ανθρώπινο πρόσωπο φωτισμένο από λαχτάρα — το καθένα είναι ένας τόπος εκδήλωσης, ένα mazhar, μια ιδιαίτερη διαμόρφωση στην οποία ένα ή περισσότερα από τα Θεία Ονόματα έχουν επιλέξει να εμφανιστούν. Η πέτρα είναι βαριά με το Θεϊκό Όνομα του Σταθερού, al-Matin. Το ποτάμι κινείται με τη ροή του Ονόματος του Ζωντανού. Ο εραστής τρέμει με την εγγύτητα του Ονόματος του Ωραίου.

Ο Ιμπν ʿΑραμπί περιέγραψε την αρχιτεκτονική της πραγματικότητας ως μια σειρά από κατερχόμενους — ή, από άλλη οπτική, ανερχόμενους — κόσμους. Πρώτα, η Θεία Ουσία στο απόλυτο μυστήριό Της. Έπειτα ο κόσμος των Θείων Ονομάτων, όπου οι άπειρες δυνατότητες της Ύπαρξης αρχίζουν να διαφοροποιούνται. Έπειτα ο Φαντασιακός Κόσμος, alam al-Mithal — ένας κόσμος που ο δυτικός ορθολογισμός έχει σε μεγάλο βαθμό ξεχάσει: ούτε καθαρά υλικός ούτε καθαρά πνευματικός, αλλά ένας ενδιάμεσος φωτεινός κόσμος όπου οι πνευματικές πραγματικότητες παίρνουν μορφή και όπου αναδύονται οι οράσεις προφητών και μυστικών. Τέλος, ο αισθητός κόσμος, ο κόσμος των σωμάτων, των βαρών και των σκιών, όπου η αυτοαποκάλυψη των Θείων Ονομάτων φτάνει στην πιο πυκνή, την πιο φαινομενικά ξεχωριστή της έκφραση.

Όλα τα πράγματα, στην ενδοτάτη φύση τους, δεν είναι τίποτα άλλο παρά το πρόσωπο του Θεού στραμμένο σε άπειρες κατευθύνσεις.

Αυτό δεν είναι πανθεϊσμός με την χυδαία έννοια — η ταύτιση ενός δέντρου με τον Θεό, σαν να εξαντλούσε το δέντρο το Θείο. Είναι κάτι ταυτόχρονα πιο ταπεινό και πιο ριζικό: η αναγνώριση ότι κανένα πράγμα δεν κατέχει ύπαρξη δική του. Η Ύπαρξη ανήκει μόνο στον Θεό. Τα πλάσματα είναι, όπως είπε ο Ιμπν ʿΑραμπί, σαν εικόνες σε έναν καθρέφτη — πραγματικές στη αντανάκλασή τους, αλλά η ουσία του αντανακλώμενου δεν είναι δική τους.

IV. Ο Τέλειος Άνθρωπος: Μικρόκοσμος και Καθρέφτης του Άπειρου

Ανάμεσα σε όλες τις μορφές μέσω των οποίων αποκαλύπτονται τα Θεία Ονόματα, μία κατέχει μια μοναδική και φοβερή θέση. Ο άνθρωπος — al-Insan al-Kamil, ο Τέλειος Άνθρωπος — δεν είναι απλώς ένας καθρέφτης ανάμεσα σε αμέτρητους άλλους. Ο άνθρωπος είναι ο καθρέφτης που είναι ικανός, κατ' αρχήν, να αντανακλά όλα τα Θεία Ονόματα ταυτόχρονα. Ο ίδιος ο κόσμος αντανακλά πολλά από τα Ονόματα, αλλά ατελώς: ο ωκεανός ενσαρκώνει την απλότητα, ο ήλιος την φωτεινότητα, το βουνό την σταθερότητα. Μόνο ο άνθρωπος, στην πληρότητα της πνευματικής του δυνατότητας, περιέχει μέσα του την πλήρη εικόνα του Θεϊκού προσώπου.

Αυτό είναι μια συγκλονιστική ευθύνη, και ένα συγκλονιστικό δώρο. Το ανθρώπινο πνεύμα, το ruh, εμφυσήθηκε στον πρώτο άνθρωπο απευθείας από τον Θεό — μια πνοή που φέρει μέσα της το άρωμα της Θείας προέλευσης. Ο άνθρωπος, στην ουσία του, δεν είναι ένα πλάσμα που κοιτάζει προς τα πάνω έναν μακρινό Θεό πέρα από ένα αγεφύρωτο χάσμα. Είναι, στην βαθύτερη φύση του, ένας τρόπος με τον οποίο το Θείο γνωρίζει τον εαυτό Του. Ο κόσμος δημιουργήθηκε ώστε ο Θεός, που ήταν ένας κρυμμένος θησαυρός, να γνωριστεί. Και ο Τέλειος Άνθρωπος είναι το όργανο μέσω του οποίου αυτή η γνώση φτάνει στην πιο πλήρη της έκφραση.

Ωστόσο αυτή η φωτεινή δυνατότητα, για τους περισσότερους ανθρώπους, είναι σκοτεινιασμένη. Το πέπλο δεν είναι έξω από τον άνθρωπο αλλά μέσα του. Είναι ghaflah — αμέλεια, λησμοσύνη — η συνήθης τάση να μπερδεύει την αντανάκλαση με την πηγή, να παίρνει το δανεικό φως της ύπαρξής του για κάτι ανεξάρτητα κατεχόμενο, να συγχέει την εικόνα στον καθρέφτη με το φως που κάνει την εικόνα δυνατή. Ο άνθρωπος περπατά σε ένα παλάτι του οποίου οι τοίχοι είναι φτιαγμένοι από ακτινοβολία, και μπερδεύει τους τοίχους με πέτρα.

V. Ο Δρόμος της Επιστροφής: Αφανισμός και Επιβίωση

Ο δρόμος που φωτίζει ο Ιμπν ʿΑραμπί δεν είναι, στην καρδιά του, δρόμος προς κάτι εξωτερικό. Είναι δρόμος μνήμης. Είναι η σταδιακή, συχνά επώδυνη, πάντα χαριτωμένη διαδικασία με την οποία το πέπλο της λησμοσύνης σηκώνεται και ο άνθρωπος έρχεται να αναγνωρίσει αυτό που πάντα, ήδη, ήταν.

Ο Σουφικός δρόμος, όπως τον κατανοούσε ο Ιμπν ʿΑραμπί, κινείται μέσα από διάφορους εσωτερικούς σταθμούς. Καθαρισμός — tazkiyah — είναι το πρώτο μεγάλο έργο: ο καθαρισμός της καρδιάς από τη συσσωρευμένη σκόνη του εγώ, της επιθυμίας και της ψευδαίσθησης, όπως ένας καθρέφτης πρέπει να γυαλιστεί πριν αντανακλά πιστά. Ανάμνηση — dhikr — είναι η συνεχής επίκληση των Θείων Ονομάτων, η επαναλαμβανόμενη επιστροφή της επίγνωσης στην πηγή της, όπως ένα ποτάμι που έχει ξεφύγει σε ρηχά κανάλια βρίσκει τον δρόμο του πίσω στο βαθύ ρεύμα. Γνώση — marifah — δεν είναι η γνώση προτάσεων αλλά η γνώση της γεύσης, της άμεσης συνάντησης με την πραγματικότητα. Και η αγάπη — mahabbah — είναι η δύναμη που φέρει όλα τα υπόλοιπα, η βαρύτητα που τραβά το ανθρώπινο πνεύμα σπίτι του τόσο σίγουρα όσο η παλίρροια τραβιέται από το φεγγάρι.

Στην κορυφή του δρόμου βρίσκεται το fana: αφανισμός. Η λέξη είναι τρομακτική μόνο για όσους έχουν μπερδέψει το εγώ με τον εαυτό. Αυτό που αφανίζεται στο fana δεν είναι ο άνθρωπος στην αληθινή του φύση, αλλά η ψευδαίσθηση του χωρισμού, ο πυρετός-όνειρο ενός εαυτού που υπάρχει χωριστά και σε αντίθεση με το Θείο. Το εγώ δεν πεθαίνει ώστε να μείνει το τίποτα· το εγώ διαλύεται ώστε το Πραγματικό να φανεί, ανεμπόδιστο, σε όλη του τη φλογερή πληρότητα.

Μετά το fana έρχεται το baqa: επιβίωση. Αυτή είναι η κατάσταση εκείνου που, έχοντας περάσει από τη φωτιά, ανακαλύπτει ότι αυτό που έχει βγει από αυτήν δεν είναι λιγότερο από αυτό που μπήκε, αλλά άπειρα περισσότερο. Ο Τέλειος Άνθρωπος ζει στον κόσμο ως συνειδητή εκδήλωση των Θείων Ονομάτων, κινούμενος ανάμεσα στις μορφές της δημιουργίας όπως ένας γυαλισμένος καθρέφτης κινείται μέσα σε έναν κήπο — δεχόμενος κάθε λουλούδι, κάθε σκιά, κάθε πεσμένο φύλλο, και προσφέροντάς το πίσω, μεταμορφωμένο, στη γλώσσα του φωτός.

Ένα τέτοιο πρόσωπο δεν διαλύεται σε αφαίρεση. Γίνεται, παραδοξικά, πιο πλήρως παρών, πιο πλήρως άνθρωπος, πιο πλήρως ο εαυτός του — γιατί ο εαυτός που κατοικεί δεν είναι πια το στενό κελί του εγώ αλλά η τεράστια κατοικία του Πραγματικού. Είναι, όπως θα έλεγε ο Ιμπν ʿΑραμπί, με τον Θεό στη στιγμή της δημιουργίας.

VI. Η Τελική Μοίρα: Η Αιώνια Ξετύλιξη

Η όραση του Ιμπν ʿΑραμπί για την τελική μοίρα της ύπαρξης μπερδεύει τις τακτοποιημένες κατηγορίες ανταμοιβής και τιμωρίας που προτείνουν απλούστερες θεολογίες. Όλα τα όντα, υπονοεί, κινούνται — με δρόμους τόσο ποικίλους όσο τα πρόσωπα των Θείων Ονομάτων — προς μια αναγνώριση που δεν μπορεί τελικά να αποφευχθεί. Κάθε ψυχή, στην πληρότητα του ταξιδιού της, φτάνει τελικά να γνωρίσει την Πραγματικότητα από την οποία δεν ήταν ποτέ, ακόμα και στη βαθύτερη λησμοσύνη της, πραγματικά χωρισμένη.

Ακόμα και οι φωτιές της μεταμόρφωσης — αυτό που η θρησκευτική γλώσσα ονομάζει Κόλαση — είναι, στην εξαιρετική ανάγνωση του Ιμπν ʿΑραμπί, όχι απλώς τιμωρητικές αλλά καθαρτικές: καταστάσεις έντονης συνάντησης με τα Ονόματα της Θείας Μεγαλειότητας που καίνε ό,τι δεν είναι πραγματικό μέχρι να μείνει μόνο το Πραγματικό. Το έλεος του Θεού, το κατανόησε, δεν είναι συναισθηματικό. Είναι κοσμικό και αναπόφευκτο. Κινείται κάτω από κάθε επιφάνεια, πίσω από κάθε πέπλο, μέσα σε κάθε πόνο, πιέζοντας πάντα προς τη στιγμή της αναγνώρισης.

Η τελική μοίρα της ύπαρξης δεν είναι ένας στατικός παράδεισος παγωμένος στον χρόνο, ούτε μια απορρόφηση σε άμορφο τίποτα. Είναι η αιώνια ξετύλιξη της Θείας Αυτοαποκάλυψης — η ανεξάντλητη δημιουργικότητα του Πραγματικού που εκφράζεται μέσω άπειρων μορφών σε άπειρους κόσμους, κάθε μορφή μια νέα όψη του ενός πετραδιού, κάθε κόσμος μια νέα κίνηση στην ίδια συμφωνία. Η δημιουργία δεν τελειώνει. Η αποκάλυψη δεν τελειώνει. Ο κρυμμένος θησαυρός δεν εξαντλείται ποτέ πλήρως, γιατί η φύση Του είναι άπειρη και η αγάπη Του να γνωριστεί είναι χωρίς όριο.

Υπάρχει μόνο το Ένα Όν, που εκδηλώνεται σε αμέτρητες μορφές — Ενότητα που δεν αρνείται την πολλαπλότητα, πολλαπλότητα που δεν σκοτεινιάζει την Ενότητα.

Το να στοχάζεται κανείς αυτό είναι να στέκεται στο κατώφλι κάτι που ο νους δεν μπορεί να διασχίσει αλλά η καρδιά, στη βαθύτερη σιωπή της, ήδη γνωρίζει.

VII. Η Σιωπή που Παραμένει

Όσοι προσεγγίζουν τη σκέψη του Ιμπν ʿΑραμπί για πρώτη φορά συχνά τη βρίσκουν αποπροσανατολιστική — όπως αποπροσανατολίζεται κανείς βγαίνοντας από ένα σκοτεινό δωμάτιο στο πλήρες ηλιακό φως, ή από τον θόρυβο μιας πόλης στην απόλυτη ησυχία ενός ψηλού βουνού. Οι κατηγορίες που συνήθως οργανώνουν την εμπειρία — εαυτός και άλλος, πεπερασμένο και άπειρο, Δημιουργός και δημιουργημένο — δεν καταστρέφονται από την όρασή του, αλλά αποκαλύπτονται ως όψεις μιας πιο περιεκτικής πραγματικότητας που τις περιέχει όλες χωρίς να περιορίζεται από καμία.

Αυτό που προσφέρει δεν είναι ένα σύστημα προς μάθηση αλλά μια πρόσκληση προς αποδοχή: η πρόσκληση να στρέψει κανείς το βλέμμα προς τα μέσα, να κατέβει μέσα από τα στρώματα της συνήθειας, της υπόθεσης και του φόβου μέχρι να φτάσει στον τόπο — άρρητο, άμορφο, άπειρα ήσυχο — όπου η πνοή που ζωντανεύει όλη την ύπαρξη μπορεί να νιώσει να κινείται. Είναι η πνοή του κρυμμένου θησαυρού, που αναπνέει τον εαυτό Της σε μορφή ώστε να δει το δικό Της πρόσωπο. Και στον γυαλισμένο καθρέφτη της ξυπνημένης ανθρώπινης καρδιάς, το κάνει.

Ο μύστης επιστρέφει από αυτή τη συνάντηση αλλαγμένος, όχι με την έννοια ότι απέκτησε κάτι νέο, αλλά με την έννοια ότι απέβαλε ό,τι δεν ήταν πραγματικό. Περπατά στους δρόμους του συνηθισμένου κόσμου και βλέπει, να τρεμοπαίζει μέσα από κάθε επιφάνεια, το πρόσωπο που δεν έχει πρόσωπο. Ακούει, κάτω από κάθε φωνή, τη σιωπή που μιλά. Φέρει μέσα του, όπως ο Ιμπν ʿΑραμπί έφερε μέσα του όλα τα χρόνια της περιπλάνησής του — από τη Μούρθια στη Φες, στη Μέκκα, στη Δαμασκό — τη γνώση που δεν μπορεί να γραφτεί αλλά μόνο να ζήσεις: ότι δεν υπάρχει απόσταση ανάμεσα στην ψυχή και την πηγή της, ότι ο θησαυρός δεν ήταν ποτέ κρυμμένος από αυτόν, μόνο κρυμμένος μέσα του, και ότι το να το γνωρίσει κανείς, ακόμα και για μια μόνο ανάσα, είναι να γνωρίσει τα πάντα που έχουν σημασία.

Όλα τα λόγια τελειώνουν εδώ. Αυτό που παραμένει είναι η ζωντανή σιωπή — και σε αυτή τη σιωπή, αν κανείς είναι αρκετά ήσυχος, μπορεί να ακούσει τον αρχικό ψίθυρο από τον οποίο ξετυλίγεται όλη η δημιουργία: τον ψίθυρο μιας αγάπης που ήθελε να γνωριστεί.