- II. The Experience of the “Qualitativeless Self” (Atman) Nirvikalpa Samadhi
- III. Jnana Yoga, Dissolution of the Experiential Consciousness (Jiva), Sarvikalpa Samadhi
- IV. Upasana
- V. The Body
…
- I. Η Βίωση του Αντβιάταμ (Βράχμαν), Σαχάτζα
Σαμάντι
- II. Η Εμπειρία του «Χωρίς Ιδιότητες Εαυτού»
(Άτμαν) Νιρβικάλπα Σαμάντι
- III. Η Τζνάνα
Γιόγκα, Διάλυση της Εμπειρικής Συνείδησης (Τζίβα), Σαρβικάλπα Σαμάντι
- IV. Ουπασάνα
- V. Το Σώμα
…
The Pathless Path: A Journey Into the Heart of Non-Dual
Awakening
Chapter I: The Whisper Before Words
In the eighth century, when mist still clung to the
foothills of the Himalayas and temple bells rang across valleys untouched by
the march of empires, a wandering sage named Shankara walked the length and
breadth of ancient India. He carried no possessions save the ochre cloth upon
his shoulders and a vision that would illuminate the darkness of separation for
millennia to come. What he spoke was not new—for truth, being eternal, can
never be born—yet he gave systematic form to that which the ancient seers had
whispered in the Upanishads, those sacred texts composed in forest hermitages
when the world was young and silence still held dominion over the human heart.
This teaching, known as Advaita Vedanta, speaks a single
word that shatters all words: Advaita—non-dual, not-two, the absence of
separation. It is less a philosophy than a pointing finger toward the moon of
one's own being, less a doctrine than a song that calls the seeker home to that
which was never truly left. For at its luminous core burns an impossible truth:
that ultimate reality is one, singular, indivisible, without companion or
shadow, without a second thing standing beside it to mark where it ends and
otherness begins.
To approach this teaching is to walk a pathless path, to
seek that which cannot be found because it was never lost, to journey toward a
destination that is somehow always here, beneath the very footfall of the
searching. It is to discover that the seeker and the sought are one, that the
eye cannot see itself yet is always present in every act of seeing.
Chapter II: The Ocean Without Shore—Brahman as the
Groundless Ground
What can be said of that which precedes all saying? What
name can encompass that which gives birth to all naming? The sages of Advaita
point trembling fingers toward Brahman—the ultimate reality, the absolute, the
one without a second—yet even as they speak, they acknowledge the poverty of
language before such immensity.
Brahman is described as sat-chit-ananda:
being-consciousness-bliss, three words attempting to capture what exists before
the division into three, before the fragmentation into concepts. It is sat,
pure being, the isness that underlies all that is, more fundamental than
existence itself, for existence implies something that exists, while Brahman
simply is, without qualification or boundary. It is chit, consciousness not as
the awareness of a subject knowing an object, but as the light by which all
knowing becomes possible—the eternal witness that is never witnessed, the eye
behind the eye. It is ananda, bliss not as mere pleasure opposed to pain, but
as the fullness that knows no lack, the completeness that requires nothing
external to itself.
This Brahman is infinite, stretching beyond all horizons of
space and time, eternal, having never been born and thus incapable of death. It
transcends all attributes, for to assign it qualities is already to limit it,
to place it in the cage of conceptual thinking. It is neither this nor that,
neither here nor there—neti neti, not this, not this, as the ancients chanted,
negating every attempt to capture it in the net of thought.
Crucially, Brahman is not a personal deity standing apart
from creation like a potter separate from clay, a king removed from his
kingdom. It is not transcendent in the sense of being elsewhere, in some
distant heaven beyond the clouds. Rather, Brahman is the very ground of
existence, the substrate of all that appears, the space in which all worlds
arise and dissolve like waves upon an ocean that is never disturbed by their
coming and going.
Imagine, if one can, pure consciousness without
content—awareness aware of nothing but its own aware nature. Imagine light that
illuminates nothing because there is nothing apart from itself to be
illuminated, yet this very light is the condition for all illumination. This is
Brahman: not a thing among things, but that by which all things are known, the
eternal subject that can never become an object of knowledge yet is the very
possibility of knowledge itself.
Chapter III: Maya's Veil—The Mystery of Apparent Creation
Here the teaching enters paradox, that sacred space where
logic bends and breaks before the weight of mystery. For if Brahman alone is
real, singular, indivisible—how then does this world of multiplicity arise? How
does the one become many? How does the infinite appear as finite
forms—mountains and rivers, stars and songs, the ten thousand things that dance
across the stage of perception?
The answer lies in maya, that most enigmatic of concepts,
often translated as illusion yet meaning something far more subtle. Maya is the
creative power of Brahman itself, the divine mystery by which the formless
appears as form, by which the unmanifest manifests, by which unity conceals
itself as multiplicity. It is not that the world is utterly unreal, a pure
hallucination with no substance whatsoever. Rather, it possesses a dependent,
provisional, borrowed reality—like a dream that seems utterly convincing while
one sleeps, or like a rope mistaken for a serpent in the twilight, inspiring
genuine fear though the snake was never there.
The Advaita sages speak of three levels of reality, three
degrees of truth. There is paramarthika, absolute reality—Brahman alone, pure
and unchanging, the gold that remains eternally gold regardless of what
ornaments are fashioned from it. There is vyavaharika, empirical or
transactional reality—the world as it appears in ordinary waking consciousness,
possessed of a practical reality that allows for navigation, relationship, the
business of living. And there is pratibhasika, apparent or illusory reality—the
purely subjective distortions like dreams, hallucinations, the
snake-that-is-rope.
The manifest universe occupies the middle ground. It is not
absolutely real like Brahman, for it changes, appears and disappears, depends
upon something else for its existence. Yet neither is it purely unreal like a
dream or a fantasy, for it has a coherent structure, follows laws, persists
across time and is experienced by all who possess the senses to perceive it.
Maya, then, is the mysterious power by which Brahman appears
as the cosmos, by which the singular consciousness projects the appearance of
multiplicity, by which the infinite seems to become finite. The world is
Brahman wearing the mask of form, playing hide-and-seek with itself, concealing
its own nature beneath layers of appearance. Creation is not an event in
time—for time itself is part of the creation—but rather the eternal play (lila)
of consciousness, delighting in its own creative power, veiling and unveiling
itself in an endless dance.
To call this illusion is not to diminish the world's beauty
or significance. Rather, it is to recognize that its reality is borrowed, not
intrinsic—that it shines with reflected light, that it draws its being from
that which is beyond being and non-being. Like waves upon the ocean, the world
is not separate from Brahman, yet the wave is not the whole ocean. Like gold
fashioned into various ornaments, the world is nothing but Brahman, yet the
particular forms come and go while the gold remains.
Chapter IV: The Supreme Identity—Atman and Brahman as One
Now the teaching turns to face the seeker directly, and in
this turning, everything changes. For the question arises: What am I in
relation to this ultimate reality? Am I a separate fragment, a tiny spark cast
off from the divine fire? Am I a created being, fashioned by the absolute and
forever distinct from it? Or is there, perhaps, a more intimate relationship, a
more radical identity?
Here Advaita Vedanta makes its most audacious claim, the
recognition that has the power to shatter all seeking: Atman, the individual
soul, the true self, is absolutely identical with Brahman. Not similar to it,
not a part of it, not connected to it—but utterly, completely, non-dually the
same.
The apparent separation between individual consciousness and
universal consciousness is itself a product of maya, a veil woven by ignorance
(avidya). What we take to be our separate, individual self—this bundle of
memories, personality, preferences, this "I" that seems to be located
behind the eyes, looking out at a world—is ultimately nothing other than
Brahman itself, playing at being particular, consciousness pretending to be
constrained by the boundaries of body and mind.
The Upanishads proclaim this identity in phrases that burn
like sacred fire: Tat tvam asi—"That thou art." The ultimate reality,
the absolute, the supreme consciousness—that is what you are. Not as aspiration
but as present fact, not as goal but as always-already-accomplished truth. Aham
Brahmasmi—"I am Brahman." Not the small "I" of ego and
personality, but the true "I," the pure witness, the unchanging
awareness that observes the flow of thoughts and feelings yet is never touched
by them.
Imagine the space inside a clay pot. While the pot exists,
the space within seems separate from the space without, divided by the walls of
clay. Yet when the pot is broken, what remains? Only space, undivided,
continuous, the same space that was always both within and without. So too, the
body-mind complex creates the appearance of a separate self, an individual soul
bounded and limited. But this is only appearance. In reality, the awareness
that illuminates your thoughts is not different from the consciousness that
pervades all things. The "inner" space of subjective experience and
the "outer" expanse of objective reality are one seamless awareness,
temporarily appearing as two due to the pot of ignorance.
This is not pantheism, which claims that the world itself is
divine. Nor is it panentheism, which holds that divinity contains the world
while transcending it. It is non-dualism: the radical recognition that division
itself is illusory, that "inner" and "outer,"
"self" and "other," "soul" and "God"
are conceptual fabrications imposed upon seamless reality.
What you have always been seeking—peace, wholeness, love,
completion—is what you already are. The separate self that seeks is the primary
illusion, the fundamental ignorance. When this is seen, not intellectually but
in the depths of being, the search ends not in finding but in the recognition
that there was never truly separation, never truly loss, never truly a gap to
be bridged.
Chapter V: The Pathless Path to Recognition
Yet if the truth is already so, if we are already Brahman,
already free, already whole—why do we suffer? Why does ignorance persist? And
crucially, how is this recognition to be attained?
Here the tradition reveals its practical wisdom. Since the
soul already is Brahman, there is no actual transformation or journey
required—no distance to be traveled, no state to be achieved. Liberation
(moksha) is not a matter of becoming what one is not, but of recognizing what
one has always been. It is removing the layers of ignorance that obscure our
true nature, like wiping dust from a mirror to reveal the reflection that was
always present.
The means to this recognition is jnana—knowledge, but not
mere intellectual understanding. This is direct realization, immediate insight,
the lightning flash of recognition that occurs when consciousness sees through
its own disguises. It is knowing in the biblical sense—intimate, experiential,
transformative.
The path to this pathless goal involves several
complementary practices. First comes the study of scripture, particularly the
Upanishads, those ancient texts that whisper the truth from teacher to student
in the shade of forest groves. These texts are not mere philosophy but shabda
pramana, valid means of knowledge, finger-pointing at the moon of truth.
Through contemplation of their meaning, particularly with the guidance of a
qualified teacher (guru), understanding begins to dawn.
Next comes reasoning (yukti), the discriminative faculty
that distinguishes real from unreal, eternal from temporal. This is viveka,
spiritual discernment—the capacity to look at all changing phenomena and
recognize that what truly I am cannot be found among them. Not the body, for
the body changes while the sense of "I" remains continuous. Not the
thoughts, for thoughts come and go yet the awareness of thoughts persists. Not
the emotions, not the personality, not the roles and relationships that define
the conventional self. Through this process of negation—neti neti, not this,
not this—one gradually withdraws identification from everything that is object,
everything that can be observed, until only the pure subject remains, the
witnessing awareness that cannot itself be witnessed because it is what makes
all witnessing possible.
Meditation (dhyana) stabilizes this insight. In the
stillness of contemplative practice, when the mind settles like sediment in
water, revealing the transparency beneath, one may catch glimpses of one's true
nature—pure consciousness, unconditioned, free. These glimpses, at first
fleeting, gradually deepen into steady recognition.
The tradition also emphasizes preliminary practices: ethical
living (yama-niyama), which purifies the mind and heart, making them fit
vessels for truth; devotion (bhakti), which softens the heart and cultivates
the humility necessary for learning; service (karma yoga), which weakens the
grip of self-centeredness. These are not the ultimate means—which is knowledge
alone—but they prepare the ground, creating the conditions in which recognition
can occur.
Crucial to this entire process is the relationship with a
guru, one who has realized the truth and can guide the student through the
labyrinth of concepts and experiences. The guru does not give the student
something new but removes the obstacles that prevent seeing what is already
present—like removing cataracts from the eye, allowing sight of what was always
there.
The journey is paradoxical: one must seek intensely, with
total dedication, yet ultimately recognize that seeking itself reinforces the
illusion of separation. One must practice diligently yet realize that practice
is happening to Brahman, by Brahman, within Brahman—that even the spiritual
path is part of the cosmic play. The final step is often described as grace—not
the intervention of an external deity, but the spontaneous relaxation of
ignorance, the natural flowering of understanding when all conditions are
right.
Chapter VI: The Dissolution of the Dream—Moksha as
Recognition
What, then, is the final destination? Where does this
pathless path lead?
The answer dissolves the question. There is no destination
apart from departure, no arrival that is not already here. The final
"goal" of Advaita is the realization that you were never separate
from Brahman to begin with—that the entire journey, all seeking, all spiritual
striving, was consciousness exploring itself, playing at being lost so it might
experience the joy of recognition.
Upon this realization, the cycle of birth and death
(samsara) ends—not because the soul travels to some distant realm, not because
anything external changes, but because the illusion of being a separate,
limited entity dissolves. The body may continue, life may go on, but the
identification has shifted completely. One no longer experiences oneself as a
bounded individual moving through a world of separate objects. Instead, there
is only the seamless flow of experience, arising and dissolving within the space
of awareness that one fundamentally is.
This is moksha, liberation: abiding as pure consciousness,
free from all suffering, all limitation, all the terrible weight of being a
fragmented self in an alien universe. It is not a state one enters but the
recognition of what has always been—the rope seen clearly as rope, the dream
recognized as dream while still appearing, the actor remembering himself while
the play continues.
In this recognition, suffering is not eliminated in the
sense that pain never arises—the body still experiences sensation, the mind
still registers pleasure and displeasure. But suffering, understood as
resistance to what is, as the sense of being a victim of circumstance, as the
existential anguish of separation—this vanishes like morning mist before the
sun. For how can Brahman suffer? How can the infinite lack anything? How can
the eternal be threatened by change?
There is a profound peace that comes with this
recognition—shanti, the deep silence that underlies all sound. Not the peace of
favorable circumstances, which comes and goes with the changing conditions of
life, but the peace that passes understanding, the rest that is always present
beneath the surface turbulence of experience. It is the peace of knowing
oneself as the ocean, not the wave—complete whether the surface is stormy or
calm, untouched by the movements that play across its surface.
In this state, there is no subject-object duality, no
experiencer separate from what is experienced. There is simply
experiencing—colors appearing, sounds resonating, thoughts arising—all
happening within and as the single consciousness that is Brahman. The sense of
being "in here" looking at a world "out there" is revealed
as conceptual overlay, a habit of mind that divides the indivisible.
This is not a loss of personality or functionality—the
liberated one continues to act, to relate, to participate in the world. But the
center of identity has shifted. What once seemed to be "me" is now
recognized as a particular expression of the universal, a unique wave on the
infinite ocean, fully itself yet never separate from the whole.
Some describe this as coming home after a long journey, yet
realizing one never left. Others speak of it as waking from a dream, except
that waking and dreaming are now both seen as movements within consciousness
rather than states of a separate individual. Still others remain silent, for
how can the infinite speak about itself without falling back into the trap of
subject-object division?
Chapter VII: The Eternal Now—Living in Non-Dual Awareness
The teaching of Advaita Vedanta has flowed like an
underground river through the centuries since Shankara walked the earth. It has
inspired countless seekers, drawn philosophers and mystics into its depths,
offered solace to those who suffered from the terrible burden of separation.
Its influence extends far beyond the borders of India, touching hearts in every
culture that has encountered its radical message.
What makes this teaching perennially attractive is its
uncompromising clarity combined with its infinite depth. It does not ask for
belief in a distant God or a heaven to be attained after death. It does not
promise rewards for good behavior or threaten punishments for transgression.
Instead, it points directly to the heart of experience, asking: What is the
nature of awareness itself? What am I, most fundamentally, before all the
stories and identities?
And it offers an answer that is simultaneously the simplest
and the most difficult to grasp: You are already that which you seek. The peace
you long for is your nature. The wholeness you ache for is what you are. The
infinite reality that seems so distant is closer than your own breath, more
intimate than your innermost thought—for it is the very consciousness by which
breath is known and thoughts arise.
This is not mere consolation or spiritual wishful thinking.
It is an invitation to investigate directly, to look unflinchingly at one's own
experience and discover what is true. The seers who articulated Advaita were
not speculating about distant metaphysical realms but reporting what they
discovered in the laboratory of their own awareness. They looked within and
found not a small, separate self but the infinite looking back at itself,
consciousness recognizing consciousness, being awakening to its own nature.
For the contemporary seeker, perhaps exhausted by the
endless pursuit of experiences, accomplishments, relationships—always reaching
for the next thing that might finally bring satisfaction—Advaita offers a
radical alternative: Stop. Turn around. Look at the one who is seeking. Who is
restless? Who wants to become? Who feels incomplete? And in that looking,
discover that the seeker is itself a mirage, that the sense of lack is
groundless, that what you fundamentally are has never for a moment been touched
by the stream of changing experience.
The world continues its dance—beautiful, terrible,
mysterious. Birth and death, joy and sorrow, success and failure—the play of
maya unfolds in its infinite creativity. But for one who has recognized their
nature as Brahman, this play is no longer a trap but a celebration, no longer
suffering but the spontaneous arising of form from formlessness, like the ocean
delighting in its own capacity to become waves.
Chapter VIII: The Silence That Speaks
And so we return to silence, for that is where all spiritual
teaching must ultimately lead—not to more words and concepts, not to elaborate
systems and explanations, but to the wordless recognition that precedes and
pervades all speech.
Advaita Vedanta, for all its philosophical sophistication,
all its precise terminology and subtle distinctions, is finally a pointing
toward that which cannot be captured in language. It uses words to go beyond
words, concepts to transcend concepts, thinking to arrive at the thoughtless
ground from which all thought emerges.
The eighth-century sage who walked across India, teaching
and debating, establishing monasteries and composing hymns, knew this. Shankara
wrote extensively—commentaries on the Upanishads, the Bhagavad Gita, the Brahma
Sutras, along with devotional poetry and practical instructions. Yet he also
said that the truth cannot be taught, only recognized. The guru cannot give it
to the student, cannot transfer understanding like pouring water from one
vessel to another. All the guru can do is remove obstacles, create conditions,
ask questions that turn the mind back upon itself.
In the end, each seeker must discover the truth alone—though
"alone" here means something different from what it seems. For in the
ultimate recognition, aloneness and togetherness merge. There is only the one
consciousness, appearing as many, playing all roles in the cosmic drama. The
seeker and the teacher, the question and the answer, the journey and the
destination—all are movements within the same awareness.
To those who stand at the threshold of this investigation,
trembling before the immensity of what is being suggested—that you are not a
small, separate self but the infinite reality itself—Advaita offers both
encouragement and challenge. The encouragement: This recognition is your
birthright, natural as breathing, already accomplished at the deepest level of
your being. The challenge: You must be willing to release everything you think
you know about yourself, to die to the familiar sense of being a bounded
individual, to leap into the unknown.
And what is found in that leap? Not annihilation but
completion. Not loss but finding. Not death but the deathless. For what dies is
only the illusion of separation, and what remains is what has always been—the
eternal presence, the infinite awareness, the consciousness that is reading
these words, that is thinking these thoughts, that is beating this heart and
spinning these galaxies.
Tat tvam asi. That thou art.
Not as future possibility but as present reality. Not as
distant goal but as immediate fact. The separation you feel is the last veil,
the final illusion. And when it dissolves—not through effort but through
grace-filled recognition—what remains is what was always already the case:
Brahman alone exists, infinite and eternal, and you are That.
In the stillness that follows this recognition, in the vast
spaciousness of non-dual awareness, there is profound peace. Not the peace of
withdrawal from the world, not the peace of indifference or detachment, but the
peace of wholeness, of completion, of coming home to what was never truly left.
And the world continues, more beautiful than before, for now
it is seen as it truly is—not as a trap or a test, not as a realm of suffering
to be escaped, but as the spontaneous play of consciousness, the infinite
delighting in its own creativity, Brahman dancing as form, the one appearing as
many while remaining eternally one.
This is the promise and the reality of Advaita Vedanta: that
beneath the surface turbulence of existence, in the silent depths of your own
being, the eternal is already present, already awake, already free. And in
recognizing this—not as philosophy but as living truth—suffering ends,
separation dissolves, and what remains is the infinite, eternal, unchanging
awareness that you have always been.
Om shanti shanti shanti.
May there be peace, peace, perfect peace.
In the end, all words fall silent before the truth they
attempt to convey. The teaching points, but you must look. The finger indicates
the moon, but you must see it for yourself. And when you do—when recognition
dawns—you will discover that this truth was never hidden, never truly lost, but
only veiled by the very seeking that attempted to find it. In that moment of
seeing, the seeker disappears, and only the seeing remains—eternal, infinite,
complete.
…
Το Χωρίς Δρόμο
Μονοπάτι: Ένα Ταξίδι στην Καρδιά της Μη-Δυαδικής Αφύπνισης
Κεφάλαιο Ι: Ο
Ψίθυρος Πριν από τα Λόγια
Τον όγδοο αιώνα,
όταν η ομίχλη ακόμα κρεμόταν στις υπώρειες των Ιμαλαΐων και οι καμπάνες των
ναών ηχούσαν μέσα από κοιλάδες ανέγγιχτες από την πορεία των αυτοκρατοριών,
ένας περιπλανώμενος σοφός ονόματι Σαγκάρα διέσχιζε το μήκος και το πλάτος της
αρχαίας Ινδίας. Δεν κουβαλούσε τίποτα άλλο παρά το ώχρα ύφασμα στους ώμους του
και ένα όραμα που θα φώτιζε το σκοτάδι του διαχωρισμού για χιλιετίες. Αυτό που
δίδαξε δεν ήταν κάτι καινούργιο —γιατί η αλήθεια, όντας αιώνια, δεν μπορεί ποτέ
να γεννηθεί— ωστόσο έδωσε συστηματική μορφή σε αυτό που οι αρχαίοι ρίσι
ψιθύριζαν στις Ουπανισάδες, εκείνα τα ιερά κείμενα που συντάχθηκαν σε
ερημητήρια δασών, όταν ο κόσμος ήταν νέος και η σιωπή ακόμα κυριαρχούσε στην
ανθρώπινη καρδιά.
Αυτή η
διδασκαλία, γνωστή ως Advaita Vedanta, εκφράζει μια μοναδική λέξη που συντρίβει
όλες τις λέξεις: Advaita —
μη-δύο, μη-δυαδικό, η απουσία διαχωρισμού. Δεν είναι τόσο φιλοσοφία όσο ένα
δάχτυλο που δείχνει προς το φεγγάρι της ίδιας μας της ύπαρξης, λιγότερο δόγμα
και περισσότερο ένα τραγούδι που καλεί τον αναζητητή να επιστρέψει στο σπίτι
του, σε αυτό που ποτέ δεν άφησε πραγματικά. Γιατί στον φωτεινό πυρήνα της καίει
μια αδύνατη αλήθεια: ότι η έσχατη πραγματικότητα είναι μία, μοναδική,
αδιαίρετη, χωρίς σύντροφο ή σκιά, χωρίς δεύτερο πράγμα να στέκεται δίπλα της
για να σηματοδοτήσει πού τελειώνει και πού αρχίζει η ετερότητα.
Το να προσεγγίσει
κανείς αυτή τη διδασκαλία σημαίνει να βαδίσει μια χωρίς δρόμο οδό, να
αναζητήσει αυτό που δεν μπορεί να βρεθεί γιατί ποτέ δεν χάθηκε, να ταξιδέψει
προς έναν προορισμό που είναι πάντα εδώ, κάτω από το ίδιο το βήμα του
αναζητητή. Είναι να ανακαλύψει ότι ο αναζητητής και το αντικείμενο της
αναζήτησης είναι ένα, ότι το μάτι δεν μπορεί να δει τον εαυτό του και όμως
είναι πάντα παρόν σε κάθε πράξη όρασης.
Κεφάλαιο ΙΙ: Ο
Ωκεανός Χωρίς Ακτή — Το Μπράχμαν ως το Άθετο Έδαφος
Τι μπορεί να
ειπωθεί για αυτό που προηγείται κάθε λόγου; Ποιο όνομα μπορεί να περιλάβει αυτό
που γεννά κάθε ονομασία; Οι σοφοί της Advaita δείχνουν τρέμοντας προς το Μπράχμαν —την έσχατη
πραγματικότητα, το απόλυτο, το ένα χωρίς δεύτερο— και όμως, ακόμα και καθώς
μιλούν, αναγνωρίζουν τη φτώχεια της γλώσσας μπροστά σε τέτοια απεραντοσύνη.
Το Μπράχμαν
περιγράφεται ως σατ-τσιτ-ανάντα: ύπαρξη-συνείδηση-ευδαιμονία, τρεις λέξεις που
προσπαθούν να συλλάβουν αυτό που υπάρχει πριν από τη διαίρεση σε τρία, πριν από
τον κατακερματισμό σε έννοιες. Είναι σατ, η καθαρή ύπαρξη, η «οντό-τητα» που
υποβόσκει σε όλα όσα υπάρχουν, πιο θεμελιώδης από την ίδια την ύπαρξη, γιατί η
ύπαρξη υπονοεί κάτι που υπάρχει, ενώ το Μπράχμαν απλώς είναι, χωρίς
προσδιορισμό ή όριο. Είναι τσιτ, συνείδηση όχι ως η επίγνωση ενός υποκειμένου
που γνωρίζει ένα αντικείμενο, αλλά ως το φως με το οποίο γίνεται δυνατή κάθε
γνώση —ο αιώνιος μάρτυρας που ποτέ δεν γίνεται μαρτυρούμενος, το μάτι πίσω από
το μάτι. Είναι ανάντα, ευδαιμονία όχι ως απλή ευχαρίστηση σε αντίθεση με τον
πόνο, αλλά ως η πληρότητα που δεν γνωρίζει έλλειψη, η ολοκλήρωση που δεν
χρειάζεται τίποτα εξωτερικό.
Αυτό το Μπράχμαν
είναι άπειρο, εκτείνεται πέρα από κάθε ορίζοντα χώρου και χρόνου, αιώνιο, δεν
έχει γεννηθεί ποτέ και επομένως δεν μπορεί να πεθάνει. Υπερβαίνει κάθε
ιδιότητα, γιατί το να του αποδοθούν ιδιότητες σημαίνει ήδη να περιοριστεί, να
μπει στο κλουβί της εννοιολογικής σκέψης. Είναι ούτε αυτό ούτε εκείνο, ούτε εδώ
ούτε εκεί —neti neti, όχι αυτό, όχι αυτό, όπως ψέλναν οι
αρχαίοι, αρνούμενοι κάθε προσπάθεια να συλληφθεί στο δίχτυ της σκέψης.
Κρίσιμα, το
Μπράχμαν δεν είναι ένας προσωπικός θεός που στέκεται ξεχωριστά από τη
δημιουργία, σαν ένας αγγειοπλάστης ξεχωριστός από τον πηλό, ένας βασιλιάς
μακριά από το βασίλειό του. Δεν είναι υπερβατικό με την έννοια ότι βρίσκεται
αλλού, σε κάποιο μακρινό παράδεισο πέρα από τα σύννεφα. Αντίθετα, το Μπράχμαν
είναι το ίδιο το έδαφος της ύπαρξης, το υπόστρωμα όλων όσων εμφανίζονται, ο
χώρος μέσα στον οποίο αναδύονται και διαλύονται όλοι οι κόσμοι, σαν κύματα σε
έναν ωκεανό που ποτέ δεν διαταράσσεται από την έλευση και την αναχώρησή τους.
Φανταστείτε, αν
μπορείτε, καθαρή συνείδηση χωρίς περιεχόμενο — επίγνωση που γνωρίζει μόνο τη
δική της φύση επίγνωσης. Φανταστείτε φως που δεν φωτίζει τίποτα γιατί δεν
υπάρχει τίποτα ξεχωριστό από αυτό για να φωτιστεί, και όμως αυτό το φως είναι η
προϋπόθεση για κάθε φωτισμό. Αυτό είναι το Μπράχμαν: όχι ένα πράγμα ανάμεσα σε
πράγματα, αλλά αυτό μέσω του οποίου γνωρίζονται όλα τα πράγματα, το αιώνιο
υποκείμενο που ποτέ δεν μπορεί να γίνει αντικείμενο γνώσης και όμως είναι η
ίδια η δυνατότητα της γνώσης.
Κεφάλαιο ΙΙΙ: Το
Πέπλο της Μάγια — Το Μυστήριο της Φαινομενικής Δημιουργίας
Εδώ η διδασκαλία
εισέρχεται στον παραλογισμό, αυτόν τον ιερό χώρο όπου η λογική λυγίζει και
σπάει μπροστά στο βάρος του μυστηρίου. Γιατί αν μόνο το Μπράχμαν είναι
πραγματικό, μοναδικό, αδιαίρετο —πώς τότε προκύπτει αυτός ο κόσμος της
πολλαπλότητας; Πώς το ένα γίνεται πολλά; Πώς το άπειρο εμφανίζεται ως
πεπερασμένες μορφές —βουνά και ποτάμια, αστέρια και τραγούδια, τα δέκα χιλιάδες
πράγματα που χορεύουν στη σκηνή της αντίληψης;
Η απάντηση
βρίσκεται στη μάγια, αυτή την πιο αινιγματική έννοια, που συχνά μεταφράζεται ως
ψευδαίσθηση αλλά σημαίνει κάτι πολύ πιο λεπτό. Η μάγια είναι η δημιουργική
δύναμη του ίδιου του Μπράχμαν, το θεϊκό μυστήριο μέσω του οποίου το άμορφο
εμφανίζεται ως μορφή, το αδήλωτο εκδηλώνεται, η ενότητα κρύβεται ως
πολλαπλότητα. Δεν είναι ότι ο κόσμος είναι εντελώς μη πραγματικός, μια καθαρή
παραισθησία χωρίς ουσία. Αντίθετα, διαθέτει μια εξαρτημένη, προσωρινή, δανεική
πραγματικότητα —σαν ένα όνειρο που φαίνεται απόλυτα πειστικό ενώ κοιμόμαστε, ή
σαν ένα σχοινί που εκλαμβάνεται ως φίδι στο σούρουπο, προκαλώντας πραγματικό
φόβο παρόλο που το φίδι δεν υπήρξε ποτέ.
Οι σοφοί της Advaita μιλούν για τρία επίπεδα πραγματικότητας,
τρεις βαθμούς αλήθειας. Υπάρχει η παραμαρθικά, η απόλυτη πραγματικότητα —μόνο
το Μπράχμαν, καθαρό και αμετάβλητο, το χρυσάφι που παραμένει αιώνια χρυσάφι
ανεξάρτητα από τα κοσμήματα που φτιάχνονται από αυτό. Υπάρχει η βιαβαχαρικά, η
εμπειρική ή συναλλακτική πραγματικότητα —ο κόσμος όπως εμφανίζεται στη συνήθη
εγρήγορση, με πρακτική πραγματικότητα που επιτρέπει την πλοήγηση, τις σχέσεις,
τις υποθέσεις της ζωής. Και υπάρχει η πρατιμπασικά, η φαινομενική ή ψευδαισθητική
πραγματικότητα —οι καθαρά υποκειμενικές διαστρεβλώσεις όπως τα όνειρα, οι
παραισθήσεις, το φίδι-που-είναι-σχοινί.
Το εκδηλωμένο
σύμπαν καταλαμβάνει το μεσαίο επίπεδο. Δεν είναι απόλυτα πραγματικό όπως το
Μπράχμαν, γιατί αλλάζει, εμφανίζεται και εξαφανίζεται, εξαρτάται από κάτι άλλο
για την ύπαρξή του. Ωστόσο ούτε είναι εντελώς μη πραγματικό όπως ένα όνειρο ή
φαντασία, γιατί έχει συνεκτική δομή, ακολουθεί νόμους, επιμένει μέσα στον χρόνο
και βιώνεται από όλους όσους διαθέτουν αισθήσεις για να το αντιληφθούν.
Η μάγια, λοιπόν,
είναι η μυστηριώδης δύναμη μέσω της οποίας το Μπράχμαν εμφανίζεται ως κόσμος,
μέσω της οποίας η ενιαία συνείδηση προβάλλει την εμφάνιση της πολλαπλότητας,
μέσω της οποίας το άπειρο φαίνεται να γίνεται πεπερασμένο. Ο κόσμος είναι το
Μπράχμαν που φοράει τη μάσκα της μορφής, παίζοντας κρυφτό με τον εαυτό του,
κρύβοντας τη φύση του κάτω από στρώματα εμφάνισης. Η δημιουργία δεν είναι
γεγονός στον χρόνο —γιατί ο ίδιος ο χρόνος είναι μέρος της δημιουργίας— αλλά η
αιώνια λίλα (παιχνίδι) της συνείδησης, που απολαμβάνει τη δική της δημιουργική
δύναμη, κρύβοντας και αποκαλύπτοντας τον εαυτό της σε έναν ατελείωτο χορό.
Το να
αποκαλέσουμε αυτό ψευδαίσθηση δεν μειώνει την ομορφιά ή τη σημασία του κόσμου.
Αντίθετα, είναι να αναγνωρίσουμε ότι η πραγματικότητά του είναι δανεική, όχι
εγγενής —ότι λάμπει με αντανακλασμένο φως, ότι αντλεί την ύπαρξή του από αυτό
που είναι πέρα από ύπαρξη και μη-ύπαρξη. Όπως τα κύματα στον ωκεανό, ο κόσμος
δεν είναι ξεχωριστός από το Μπράχμαν, και όμως το κύμα δεν είναι ολόκληρος ο
ωκεανός. Όπως ο χρυσός που μετατρέπεται σε διάφορα κοσμήματα, ο κόσμος δεν
είναι τίποτα άλλο παρά Μπράχμαν, και όμως οι συγκεκριμένες μορφές έρχονται και
φεύγουν ενώ ο χρυσός παραμένει.
Κεφάλαιο IV: Η Υπέρτατη Ταυτότητα — Άτμαν και
Μπράχμαν ως Ένα
Τώρα η διδασκαλία
στρέφεται απευθείας προς τον αναζητητή, και σε αυτή την στροφή τα πάντα
αλλάζουν. Γιατί ανακύπτει το ερώτημα: Τι είμαι εγώ σε σχέση με αυτή την έσχατη
πραγματικότητα; Είμαι ένα ξεχωριστό θραύσμα, μια μικρή σπίθα που αποσπάστηκε
από τη θεϊκή φωτιά; Είμαι ένα δημιουργημένο ον, πλασμένο από το απόλυτο και για
πάντα διακριτό από αυτό; Ή μήπως υπάρχει μια πιο στενή σχέση, μια πιο ριζική
ταυτότητα;
Εδώ η Advaita Vedanta κάνει την πιο τολμηρή της δήλωση, την αναγνώριση που έχει τη δύναμη να
συντρίψει κάθε αναζήτηση: Το Άτμαν, η ατομική ψυχή, το αληθινό Εγώ, είναι
απόλυτα ταυτόσημο με το Μπράχμαν. Όχι παρόμοιο με αυτό, όχι μέρος του, όχι
συνδεδεμένο μαζί του —αλλά εντελώς, πλήρως, μη-δυαδικά το ίδιο.
Η φαινομενική
διαχωρισμένη ύπαρξη μεταξύ ατομικής συνείδησης και καθολικής συνείδησης είναι η
ίδια προϊόν της μάγια, ένα πέπλο που υφαίνεται από την άγνοια (αβίντια). Αυτό
που θεωρούμε ως το ξεχωριστό, ατομικό μας εαυτό —αυτό το δέμα από αναμνήσεις,
προσωπικότητα, προτιμήσεις, αυτό το «εγώ» που φαίνεται να βρίσκεται πίσω από τα
μάτια και να κοιτάζει προς έναν κόσμο— δεν είναι τελικά τίποτα άλλο παρά το
ίδιο το Μπράχμαν, που παίζει να είναι συγκεκριμένο, συνείδηση που προσποιείται
ότι περιορίζεται από τα όρια σώματος και νου.
Οι Ουπανισάδες
διακηρύσσουν αυτή την ταυτότητα με φράσεις που καίνε σαν ιερή φωτιά: Τατ τβαμ
ασι — «Αυτό είσαι εσύ». Η έσχατη πραγματικότητα, το απόλυτο, η υπέρτατη
συνείδηση —αυτό είσαι εσύ. Όχι ως φιλοδοξία αλλά ως παρούσα πραγματικότητα, όχι
ως στόχος αλλά ως πάντοτε-ήδη-εκπληρωμένη αλήθεια. Αχάμ Μπραχμάσμι — «Εγώ είμαι
Μπράχμαν». Όχι το μικρό «εγώ» του εγώ και της προσωπικότητας, αλλά το αληθινό
«Εγώ», ο καθαρός μάρτυρας, η αμετάβλητη επίγνωση που παρατηρεί τη ροή των
σκέψεων και των συναισθημάτων και όμως δεν αγγίζεται ποτέ από αυτά.
Φανταστείτε τον
χώρο μέσα σε ένα πήλινο δοχείο. Όσο το δοχείο υπάρχει, ο χώρος μέσα φαίνεται
ξεχωριστός από τον χώρο έξω, χωρισμένος από τα τοιχώματα του πηλού. Όμως όταν
το δοχείο σπάσει, τι μένει; Μόνο χώρος, αδιαίρετος, συνεχής, ο ίδιος χώρος που
πάντα ήταν και μέσα και έξω. Έτσι και το σώμα-νους δημιουργεί την εμφάνιση ενός
ξεχωριστού εαυτού, μιας ατομικής ψυχής που περιορίζει και περιορίζεται. Αλλά
αυτή είναι μόνο εμφάνιση. Στην πραγματικότητα, η επίγνωση που φωτίζει τις
σκέψεις σου δεν διαφέρει από τη συνείδηση που διαπερνά τα πάντα. Ο «εσωτερικός»
χώρος της υποκειμενικής εμπειρίας και η «εξωτερική» έκταση της αντικειμενικής
πραγματικότητας είναι μία αδιάσπαστη επίγνωση, που προσωρινά εμφανίζεται ως δύο
λόγω του δοχείου της άγνοιας.
Αυτό δεν είναι
πανθεϊσμός, που ισχυρίζεται ότι ο ίδιος ο κόσμος είναι θεϊκός. Ούτε είναι
πανενθεϊσμός, που λέει ότι η θεότητα περιέχει τον κόσμο ενώ τον υπερβαίνει.
Είναι μη-δυαδισμός: η ριζική αναγνώριση ότι ο ίδιος ο διαχωρισμός είναι
ψευδαισθητικός, ότι «εσωτερικό» και «εξωτερικό», «εαυτός» και «άλλος», «ψυχή»
και «Θεός» είναι εννοιολογικές κατασκευές που επιβάλλονται πάνω σε μια
αδιάσπαστη πραγματικότητα.
Αυτό που πάντα
αναζητούσες —ειρήνη, ολότητα, αγάπη, ολοκλήρωση— είναι αυτό που ήδη είσαι. Ο
ξεχωριστός εαυτός που αναζητά είναι η πρωταρχική ψευδαίσθηση, η θεμελιώδης
άγνοια. Όταν αυτό φανεί, όχι διανοητικά αλλά στα βάθη της ύπαρξης, η αναζήτηση
τελειώνει όχι με το εύρημα αλλά με την αναγνώριση ότι ποτέ δεν υπήρξε
πραγματικός διαχωρισμός, ποτέ πραγματική απώλεια, ποτέ πραγματικό κενό που
έπρεπε να γεφυρωθεί.
Κεφάλαιο V: Η Χωρίς Δρόμο Οδός προς την Αναγνώριση
Κι όμως, αν η
αλήθεια είναι ήδη έτσι, αν είμαστε ήδη Μπράχμαν, ήδη ελεύθεροι, ήδη ολόκληροι
—γιατί υποφέρουμε; Γιατί επιμένει η άγνοια; Και κυρίως, πώς επιτυγχάνεται αυτή
η αναγνώριση;
Εδώ η παράδοση
αποκαλύπτει τη πρακτική της σοφία. Εφόσον η ψυχή είναι ήδη Μπράχμαν, δεν
απαιτείται πραγματική μεταμόρφωση ή ταξίδι —δεν υπάρχει απόσταση να διανυθεί,
δεν υπάρχει κατάσταση να επιτευχθεί. Η απελευθέρωση (μόκσα) δεν είναι ζήτημα
του να γίνει κανείς αυτό που δεν είναι, αλλά του να αναγνωρίσει αυτό που πάντα
ήταν. Είναι η αφαίρεση των στρωμάτων άγνοιας που κρύβουν τη φύση μας, σαν να
σκουπίζουμε τη σκόνη από έναν καθρέφτη για να αποκαλυφθεί η αντανάκλαση που
πάντα υπήρχε.
Το μέσο για αυτή
την αναγνώριση είναι η τζνάνα —γνώση, αλλά όχι απλή διανοητική κατανόηση.
Πρόκειται για άμεση πραγματοποίηση, άμεση διαίσθηση, τον κεραυνό της
αναγνώρισης που συμβαίνει όταν η συνείδηση βλέπει μέσα από τις ίδιες της τις
μεταμφιέσεις. Είναι γνώση με την βιβλική έννοια —οικεία, βιωματική,
μεταμορφωτική.
Η οδός προς αυτόν
τον χωρίς οδό στόχο περιλαμβάνει διάφορες συμπληρωματικές πρακτικές. Πρώτα
έρχεται η μελέτη των ιερών κειμένων, ιδιαίτερα των Ουπανισάδων, εκείνων των
αρχαίων κειμένων που ψιθυρίζουν την αλήθεια από δάσκαλο σε μαθητή στη σκιά
δασικών λοφίσκων. Αυτά τα κείμενα δεν είναι απλή φιλοσοφία αλλά σάμπντα
πραμάνα, έγκυρο μέσο γνώσης, δάχτυλα που δείχνουν προς το φεγγάρι της αλήθειας.
Μέσω της στοχαστικής μελέτης του νοήματός τους, ιδιαίτερα με την καθοδήγηση
ενός καταρτισμένου δασκάλου (γκουρού), η κατανόηση αρχίζει να ανατέλλει.
Στη συνέχεια
έρχεται η λογική (γιούκτι), η διακριτική ικανότητα που διαχωρίζει το πραγματικό
από το μη πραγματικό, το αιώνιο από το χρονικό. Αυτό είναι η βιβέκα, η
πνευματική διάκριση —η ικανότητα να κοιτά κανείς όλα τα μεταβαλλόμενα φαινόμενα
και να αναγνωρίζει ότι αυτό που πραγματικά είμαι δεν μπορεί να βρεθεί ανάμεσά
τους. Όχι το σώμα, γιατί το σώμα αλλάζει ενώ η αίσθηση του «εγώ» παραμένει
συνεχής. Όχι οι σκέψεις, γιατί οι σκέψεις έρχονται και φεύγουν ενώ η επίγνωση
των σκέψεων επιμένει. Όχι τα συναισθήματα, όχι η προσωπικότητα, όχι οι ρόλοι
και οι σχέσεις που ορίζουν τον συμβατικό εαυτό. Μέσω αυτής της διαδικασίας
άρνησης —neti neti, όχι αυτό, όχι αυτό— κανείς αποσύρει
σταδιακά την ταύτιση από κάθε τι που είναι αντικείμενο, από κάθε τι που μπορεί
να παρατηρηθεί, μέχρι που μένει μόνο το καθαρό υποκείμενο, η μαρτυρική επίγνωση
που δεν μπορεί να μαρτυρηθεί η ίδια γιατί είναι αυτό που καθιστά δυνατή κάθε
μαρτυρία.
Ο διαλογισμός
(ντχιάνα) σταθεροποιεί αυτή την ενόραση. Στην ηρεμία της στοχαστικής πρακτικής,
όταν ο νους κατακαθίζει σαν ίζημα στο νερό, αποκαλύπτοντας τη διαφάνεια από
κάτω, μπορεί κανείς να πιάσει στιγμές της αληθινής του φύσης —καθαρή συνείδηση,
αόριστη, ελεύθερη. Αυτές οι στιγμές, στην αρχή φευγαλέες, βαθμιαία βαθαίνουν σε
σταθερή αναγνώριση.
Η παράδοση
τονίζει επίσης τις προκαταρκτικές πρακτικές: ηθική ζωή (γιάμα-νιγιάμα), που
καθαρίζει νου και καρδιά, καθιστώντας τα κατάλληλα δοχεία για την αλήθεια· η
αφοσίωση (μπχάκτι), που μαλακώνει την καρδιά και καλλιεργεί την ταπεινότητα που
απαιτείται για τη μάθηση· η υπηρεσία (κάρμα γιόγκα), που αποδυναμώνει τη λαβή
του εγωκεντρισμού. Αυτά δεν είναι το έσχατο μέσο —που είναι μόνο η γνώση— αλλά
προετοιμάζουν το έδαφος, δημιουργώντας τις συνθήκες μέσα στις οποίες μπορεί να
συμβεί η αναγνώριση.
Κρίσιμο σε όλη
αυτή τη διαδικασία είναι η σχέση με έναν γκουρού, έναν που έχει πραγματοποιήσει
την αλήθεια και μπορεί να καθοδηγήσει τον μαθητή μέσα από τον λαβύρινθο των
εννοιών και των εμπειριών. Ο γκουρού δεν δίνει στον μαθητή κάτι καινούργιο αλλά
αφαιρεί τα εμπόδια που εμποδίζουν το να δει κανείς αυτό που ήδη υπάρχει —σαν να
αφαιρεί καταρράκτες από τα μάτια, επιτρέποντας την όραση αυτού που πάντα
υπήρχε.
Το ταξίδι είναι
παραδοξολογικό: πρέπει κανείς να αναζητά έντονα, με ολοκληρωτική αφοσίωση, και
όμως τελικά να αναγνωρίσει ότι η ίδια η αναζήτηση ενισχύει την ψευδαίσθηση του
διαχωρισμού. Πρέπει να πράττει επιμελώς και όμως να συνειδητοποιήσει ότι η
πρακτική συμβαίνει στο Μπράχμαν, από το Μπράχμαν, μέσα στο Μπράχμαν —ότι ακόμα
και η πνευματική οδός είναι μέρος του κοσμικού παιχνιδιού. Το τελευταίο βήμα
συχνά περιγράφεται ως χάρις —όχι η παρέμβαση ενός εξωτερικού θεού, αλλά η
αυθόρμητη χαλάρωση της άγνοιας, η φυσική άνθιση της κατανόησης όταν όλες οι
συνθήκες είναι ώριμες.
Κεφάλαιο VI: Η Διάλυση του Ονείρου — Η Μόκσα ως
Αναγνώριση
Ποιος είναι
λοιπόν ο τελικός προορισμός; Πού οδηγεί αυτή η χωρίς οδό οδός;
Η απάντηση
διαλύει το ίδιο το ερώτημα. Δεν υπάρχει προορισμός ξεχωριστός από την
αναχώρηση, δεν υπάρχει άφιξη που να μην είναι ήδη εδώ. Ο τελικός «στόχος» της Advaita είναι η συνειδητοποίηση ότι ποτέ δεν
ήσουν ξεχωριστός από το Μπράχμαν —ότι ολόκληρο το ταξίδι, κάθε αναζήτηση, κάθε
πνευματική προσπάθεια, ήταν η συνείδηση που εξερευνούσε τον εαυτό της,
παίζοντας ότι χάθηκε για να βιώσει τη χαρά της αναγνώρισης.
Με αυτή την
πραγματοποίηση, ο κύκλος της γέννησης και του θανάτου (σαμσάρα) τελειώνει —όχι
επειδή η ψυχή ταξιδεύει σε κάποιο μακρινό βασίλειο, όχι επειδή αλλάζει κάτι
εξωτερικό, αλλά επειδή διαλύεται η ψευδαίσθηση ότι είσαι ένα ξεχωριστό,
περιορισμένο ον. Το σώμα μπορεί να συνεχίσει, η ζωή μπορεί να συνεχιστεί, αλλά
η ταύτιση έχει αλλάξει πλήρως. Δεν βιώνει πια κανείς τον εαυτό του ως
περιορισμένο άτομο που κινείται μέσα σε έναν κόσμο ξεχωριστών αντικειμένων.
Αντίθετα, υπάρχει μόνο η αδιάσπαστη ροή της εμπειρίας, που αναδύεται και
διαλύεται μέσα στον χώρο της επίγνωσης που κανείς θεμελιωδώς είναι.
Αυτή είναι η
μόκσα, η απελευθέρωση: το να παραμένει κανείς ως καθαρή συνείδηση, ελεύθερος
από κάθε πόνο, κάθε περιορισμό, από όλο το τρομερό βάρος του να είναι κανείς
ένας κατακερματισμένος εαυτός σε έναν ξένο κόσμο. Δεν είναι μια κατάσταση στην
οποία μπαίνει κανείς, αλλά η αναγνώριση αυτού που πάντα υπήρχε —το σχοινί που
βλέπεται καθαρά ως σχοινί, το όνειρο που αναγνωρίζεται ως όνειρο ενώ ακόμα
εμφανίζεται, ο ηθοποιός που θυμάται τον εαυτό του ενώ το έργο συνεχίζεται.
Σε αυτή την
αναγνώριση, ο πόνος δεν εξαλείφεται με την έννοια ότι ο πόνος δεν αναδύεται
ποτέ πια —το σώμα εξακολουθεί να βιώνει αισθήσεις, ο νους εξακολουθεί να
καταγράφει ευχαρίστηση και δυσφορία. Αλλά ο πόνος, εννοούμενος ως αντίσταση σε
αυτό που είναι, ως η αίσθηση ότι κανείς είναι θύμα των περιστάσεων, ως η
υπαρξιακή αγωνία του διαχωρισμού —αυτός εξαφανίζεται σαν πρωινή ομίχλη μπροστά
στον ήλιο. Γιατί πώς μπορεί το Μπράχμαν να υποφέρει; Πώς μπορεί το άπειρο να
στερείται οτιδήποτε; Πώς μπορεί το αιώνιο να απειληθεί από την αλλαγή;
Υπάρχει μια βαθιά
ειρήνη που έρχεται με αυτή την αναγνώριση —η σάντι, η βαθιά σιωπή που υποβόσκει
σε κάθε ήχο. Όχι η ειρήνη των ευνοϊκών συνθηκών, που έρχεται και φεύγει μαζί με
τις μεταβαλλόμενες συνθήκες της ζωής, αλλά η ειρήνη που ξεπερνά την κατανόηση,
η ανάπαυση που είναι πάντα παρούσα κάτω από την επιφανειακή ταραχή της
εμπειρίας. Είναι η ειρήνη του να γνωρίζει κανείς τον εαυτό του ως τον ωκεανό,
όχι ως το κύμα —ολοκληρωμένος είτε η επιφάνεια είναι θυελλώδης είτε ήρεμη,
ανέγγιχτος από τις κινήσεις που παίζουν στην επιφάνειά του.
Σε αυτή την
κατάσταση δεν υπάρχει πια δυϊσμός υποκειμένου-αντικειμένου, δεν υπάρχει
βιωματικός ξεχωριστός από αυτό που βιώνεται. Υπάρχει απλώς βίωση —χρώματα που
εμφανίζονται, ήχοι που αντηχούν, σκέψεις που αναδύονται— όλα συμβαίνουν μέσα
και ως την ενιαία συνείδηση που είναι το Μπράχμαν. Η αίσθηση ότι είμαι «εδώ
μέσα» και κοιτάζω έναν κόσμο «εκεί έξω» αποκαλύπτεται ως εννοιολογική
επικάλυψη, μια συνήθεια του νου που διαιρεί το αδιαίρετο.
Αυτό δεν είναι
απώλεια της προσωπικότητας ή της λειτουργικότητας —ο απελευθερωμένος συνεχίζει
να δρα, να σχετίζεται, να συμμετέχει στον κόσμο. Αλλά το κέντρο της ταυτότητας
έχει μετατοπιστεί. Αυτό που κάποτε φαινόταν ως «εγώ» αναγνωρίζεται τώρα ως μια
συγκεκριμένη έκφραση του καθολικού, ένα μοναδικό κύμα στον άπειρο ωκεανό,
πλήρως εαυτό του και όμως ποτέ ξεχωριστό από το όλο.
Κάποιοι το
περιγράφουν ως το να επιστρέφει κανείς σπίτι μετά από μακρύ ταξίδι και να
συνειδητοποιεί ότι ποτέ δεν έφυγε. Άλλοι μιλούν για το ξύπνημα από ένα όνειρο,
εκτός από το ότι το ξύπνημα και το όνειρο βλέπονται τώρα και τα δύο ως κινήσεις
μέσα στη συνείδηση και όχι ως καταστάσεις ενός ξεχωριστού ατόμου. Άλλοι πάλι
παραμένουν σιωπηλοί, γιατί πώς μπορεί το άπειρο να μιλήσει για τον εαυτό του
χωρίς να πέσει ξανά στην παγίδα του δυϊσμού υποκειμένου-αντικειμένου;
Κεφάλαιο VII: Το Αιώνιο Τώρα — Η Ζωή στη Μη-Δύαδική
Επίγνωση
Η διδασκαλία της Advaita Vedanta έχει ρεύσει σαν υπόγειο ποτάμι μέσα στους αιώνες από τότε που ο Σαγκάρα
περπατούσε στη γη. Έχει εμπνεύσει αμέτρητους αναζητητές, έχει τραβήξει
φιλοσόφους και μύστες στα βάθη της, έχει προσφέρει παρηγοριά σε όσους υπέφεραν
από το τρομερό βάρος του διαχωρισμού. Η επιρροή της εκτείνεται πολύ πέρα από τα
σύνορα της Ινδίας, αγγίζοντας καρδιές σε κάθε πολιτισμό που έχει συναντήσει το
ριζοσπαστικό της μήνυμα.
Αυτό που κάνει
αυτή τη διδασκαλία διαχρονικά ελκυστική είναι ο αμείλικτος καθαρός χαρακτήρας
της σε συνδυασμό με το άπειρο βάθος της. Δεν ζητά πίστη σε έναν μακρινό Θεό ή
σε έναν παράδεισο που θα επιτευχθεί μετά τον θάνατο. Δεν υπόσχεται ανταμοιβές
για καλή συμπεριφορά ούτε απειλεί με τιμωρίες για παραβάσεις. Αντίθετα, δείχνει
απευθείας στην καρδιά της εμπειρίας και ρωτά: Ποια είναι η φύση της ίδιας της
επίγνωσης; Τι είμαι εγώ, πιο θεμελιωδώς, πριν από όλες τις ιστορίες και τις
ταυτότητες;
Και δίνει μια
απάντηση που είναι ταυτόχρονα η πιο απλή και η πιο δύσκολη να συλληφθεί: Είσαι
ήδη αυτό που αναζητάς. Η ειρήνη που λαχταράς είναι η φύση σου. Η ολότητα που
πονάς είναι αυτό που είσαι. Η άπειρη πραγματικότητα που φαίνεται τόσο μακρινή
είναι πιο κοντά από την ίδια σου την ανάσα, πιο οικεία από την πιο εσωτερική
σου σκέψη —γιατί είναι η ίδια η συνείδηση μέσω της οποίας γνωρίζεται η ανάσα
και αναδύονται οι σκέψεις.
Αυτό δεν είναι
απλή παρηγοριά ή πνευματικός ευσεβής πόθος. Είναι πρόσκληση για άμεση έρευνα,
για να κοιτάξει κανείς χωρίς δισταγμό την ίδια του την εμπειρία και να
ανακαλύψει τι είναι αληθινό. Οι ρίσι που διατύπωσαν την Advaita δεν διατύπωναν θεωρίες για μακρινά
μεταφυσικά βασίλεια, αλλά ανέφεραν αυτό που ανακάλυψαν στο εργαστήριο της δικής
τους επίγνωσης. Κοίταξαν μέσα τους και δεν βρήκαν έναν μικρό, ξεχωριστό εαυτό,
αλλά το άπειρο που κοιτάζει πίσω στον εαυτό του, συνείδηση που αναγνωρίζει
συνείδηση, ύπαρξη που ξυπνά στη δική της φύση.
Για τον σύγχρονο
αναζητητή, ίσως κουρασμένο από την ατελείωτη επιδίωξη εμπειριών, επιτευγμάτων,
σχέσεων —πάντα να απλώνει χέρι για το επόμενο πράγμα που ίσως φέρει επιτέλους
ικανοποίηση— η Advaita
προσφέρει μια ριζική εναλλακτική: Σταμάτα. Γύρνα πίσω. Κοίταξε αυτόν που
αναζητά. Ποιος είναι ανήσυχος; Ποιος θέλει να γίνει κάτι; Ποιος αισθάνεται
ανολοκλήρωτος; Και σε αυτό το κοίταγμα, ανακάλυψε ότι ο αναζητητής είναι ο
ίδιος ένα φάντασμα, ότι η αίσθηση της έλλειψης δεν έχει βάση, ότι αυτό που
θεμελιωδώς είσαι δεν έχει αγγιχτεί ποτέ ούτε για μια στιγμή από τη ροή της
μεταβαλλόμενης εμπειρίας.
Ο κόσμος
συνεχίζει τον χορό του —όμορφος, τρομερός, μυστηριώδης. Γέννηση και θάνατος,
χαρά και λύπη, επιτυχία και αποτυχία —το παιχνίδι της μάγια ξεδιπλώνεται στη
άπειρη δημιουργικότητά του. Αλλά για όποιον έχει αναγνωρίσει τη φύση του ως
Μπράχμαν, αυτό το παιχνίδι δεν είναι πια παγίδα αλλά γιορτή, δεν είναι πια
πόνος αλλά η αυθόρμητη ανάδυση μορφής από το άμορφο, σαν τον ωκεανό που
απολαμβάνει την ικανότητά του να γίνεται κύματα.
Κεφάλαιο VIII: Η Σιωπή που Μιλά
Και έτσι
επιστρέφουμε στη σιωπή, γιατί εκεί πρέπει τελικά να οδηγεί κάθε πνευματική
διδασκαλία —όχι σε περισσότερες λέξεις και έννοιες, όχι σε περίπλοκα συστήματα
και εξηγήσεις, αλλά στην άρρητη αναγνώριση που προηγείται και διαπερνά κάθε
λόγο.
Η Advaita Vedanta, παρά όλη την φιλοσοφική της εκλέπτυνση, όλη την ακριβή της ορολογία και
τις λεπτές διακρίσεις, είναι τελικά ένα δάχτυλο που δείχνει προς αυτό που δεν
μπορεί να συλληφθεί με τη γλώσσα. Χρησιμοποιεί λέξεις για να πάει πέρα από τις
λέξεις, έννοιες για να υπερβεί τις έννοιες, σκέψη για να φτάσει στο άσκεπτο
έδαφος από το οποίο αναδύεται κάθε σκέψη.
Ο σοφός του
όγδοου αιώνα που περπατούσε στην Ινδία, δίδασκε και συζητούσε, ίδρυε μοναστήρια
και συνέθετε ύμνους, το γνώριζε αυτό. Ο Σαγκάρα έγραψε εκτενώς —σχόλια στις
Ουπανισάδες, στη Μπαγκαβάτ Γκίτα, στα Μπράχμα Σούτρα, μαζί με αφοσιωτική ποίηση
και πρακτικές οδηγίες. Κι όμως είπε ότι η αλήθεια δεν μπορεί να διδαχθεί, μόνο
να αναγνωριστεί. Ο γκουρού δεν μπορεί να τη δώσει στον μαθητή, δεν μπορεί να
μεταφέρει την κατανόηση σαν να μεταγγίζει νερό από ένα δοχείο σε άλλο. Ό,τι
μπορεί να κάνει ο γκουρού είναι να αφαιρέσει εμπόδια, να δημιουργήσει συνθήκες,
να θέσει ερωτήσεις που γυρνούν τον νου πίσω στον εαυτό του.
Στο τέλος, κάθε
αναζητητής πρέπει να ανακαλύψει την αλήθεια μόνος του —αν και το «μόνος» εδώ
σημαίνει κάτι διαφορετικό από ό,τι φαίνεται. Γιατί στην έσχατη αναγνώριση, η
μοναξιά και η συντροφικότητα συγχωνεύονται. Υπάρχει μόνο η μία συνείδηση, που
εμφανίζεται ως πολλοί, παίζοντας όλους τους ρόλους στο κοσμικό δράμα. Ο
αναζητητής και ο δάσκαλος, η ερώτηση και η απάντηση, το ταξίδι και ο προορισμός
—όλα είναι κινήσεις μέσα στην ίδια επίγνωση.
Σε όσους
στέκονται στο κατώφλι αυτής της έρευνας, τρέμοντας μπροστά στην απεραντοσύνη
αυτού που προτείνεται —ότι δεν είσαι ένας μικρός, ξεχωριστός εαυτός αλλά η ίδια
η άπειρη πραγματικότητα— η Advaita προσφέρει και ενθάρρυνση και πρόκληση. Η ενθάρρυνση: Αυτή η αναγνώριση
είναι το δικαίωμά σου από τη γέννησή σου, φυσική σαν την αναπνοή, ήδη
εκπληρωμένη στο βαθύτερο επίπεδο της ύπαρξής σου. Η πρόκληση: Πρέπει να είσαι
διατεθειμένος να απελευθερώσεις τα πάντα που νομίζεις ότι ξέρεις για τον εαυτό
σου, να πεθάνεις προς την οικεία αίσθηση του να είσαι ένα περιορισμένο άτομο,
να πηδήξεις στο άγνωστο.
Και τι βρίσκεται
σε αυτό το πήδημα; Όχι αφανισμός αλλά ολοκλήρωση. Όχι απώλεια αλλά εύρεση. Όχι
θάνατος αλλά το αθάνατο. Γιατί αυτό που πεθαίνει είναι μόνο η ψευδαίσθηση του
διαχωρισμού, και αυτό που μένει είναι αυτό που πάντα υπήρχε —η αιώνια παρουσία,
η άπειρη επίγνωση, η συνείδηση που διαβάζει αυτές τις λέξεις, που σκέφτεται
αυτές τις σκέψεις, που χτυπά αυτή την καρδιά και στροβιλίζει αυτούς τους
γαλαξίες.
Τατ τβαμ ασι.
Αυτό είσαι εσύ.
Όχι ως μελλοντική
δυνατότητα αλλά ως παρούσα πραγματικότητα. Όχι ως μακρινός στόχος αλλά ως άμεσο
γεγονός. Ο διαχωρισμός που αισθάνεσαι είναι το τελευταίο πέπλο, η τελική
ψευδαίσθηση. Και όταν διαλυθεί —όχι μέσω προσπάθειας αλλά μέσω
χάριτος-αναγνώρισης— αυτό που μένει είναι αυτό που πάντα ίσχυε: μόνο το
Μπράχμαν υπάρχει, άπειρο και αιώνιο, και εσύ είσαι Αυτό.
Στην ησυχία που
ακολουθεί αυτή την αναγνώριση, στον απέραντο χώρο της μη-δυαδικής επίγνωσης,
υπάρχει βαθιά ειρήνη. Όχι η ειρήνη της απόσυρσης από τον κόσμο, όχι η ειρήνη
της αδιαφορίας ή της απόστασης, αλλά η ειρήνη της ολότητας, της ολοκλήρωσης,
του να επιστρέφει κανείς σπίτι σε αυτό που ποτέ δεν άφησε πραγματικά.
Και ο κόσμος
συνεχίζει, πιο όμορφος από πριν, γιατί τώρα βλέπεται όπως πραγματικά είναι —όχι
ως παγίδα ή δοκιμασία, όχι ως βασίλειο πόνου που πρέπει να ξεφύγει κανείς, αλλά
ως το αυθόρμητο παιχνίδι της συνείδησης, το άπειρο που απολαμβάνει τη δική του
δημιουργικότητα, το Μπράχμαν που χορεύει ως μορφή, το ένα που εμφανίζεται ως
πολλά ενώ παραμένει αιώνια ένα.
Αυτή είναι η
υπόσχεση και η πραγματικότητα της Advaita Vedanta: ότι κάτω από
την επιφανειακή ταραχή της ύπαρξης, στα σιωπηλά βάθη του ίδιου σου του Είναι,
το αιώνιο είναι ήδη παρόν, ήδη ξύπνιο, ήδη ελεύθερο. Και στην αναγνώριση αυτού
—όχι ως φιλοσοφία αλλά ως ζώσα αλήθεια— ο πόνος τελειώνει, ο διαχωρισμός
διαλύεται, και αυτό που μένει είναι η άπειρη, αιώνια, αμετάβλητη επίγνωση που
πάντα ήσουν.
Ομ σάντι σάντι
σάντι.
Είθε να υπάρχει
ειρήνη, ειρήνη, τέλεια ειρήνη.
Στο τέλος, όλες
οι λέξεις σιωπούν μπροστά στην αλήθεια που προσπαθούν να μεταφέρουν. Η
διδασκαλία δείχνει, αλλά εσύ πρέπει να κοιτάξεις. Το δάχτυλο δείχνει το
φεγγάρι, αλλά εσύ πρέπει να το δεις μόνος σου. Και όταν το δεις —όταν η
αναγνώριση ανατείλει— θα ανακαλύψεις ότι αυτή η αλήθεια δεν ήταν ποτέ κρυμμένη,
ποτέ πραγματικά χαμένη, αλλά μόνο καλυμμένη από την ίδια την αναζήτηση που
προσπαθούσε να τη βρει. Εκείνη τη στιγμή της όρασης, ο αναζητητής εξαφανίζεται,
και μένει μόνο η όραση —αιώνια, άπειρη, ολοκληρωμένη.
