AVATAMSAKA - ΑΒΑΤΑΜΣΑΚΑ

 

The Infinite Mirror: A Mystical Journey Through the Avatamsaka Vision

Chapter One: The Silence Before the Sutra

There are moments in the depth of contemplation when the mind grows so still that it begins to hear what silence has always been saying. It is in precisely such a moment—so the tradition tells us—that the Buddha, newly awakened beneath the Bodhi tree, gazed upon the world with eyes that were no longer the eyes of a man. What he perceived in those first luminous hours following his enlightenment was not recorded in ordinary language, for ordinary language was not built to carry such freight. What poured forth instead became the Avatamsaka Sutra—the Flower Garland, the Flower Ornament—a scripture so vast, so architecturally sublime, that scholars have compared it less to a text than to a cosmos dreaming itself into words.

The tradition that grew from this sutra—known as Huayan in China, Kegon in Japan, and sometimes simply called the teaching of the jeweled net—does not offer the seeker a set of doctrines to be memorized and defended. It offers something far more dangerous and far more beautiful: a vision. And like all genuine visions, it cannot be entered from the outside. One must be willing to dissolve at the threshold, to leave behind the comfortable certainties of a self that knows where it ends and the universe begins. Only then does the net reveal itself—infinite, luminous, each jewel containing the reflection of every other, world within world, mind within mind, without bottom and without edge.

This is where the mystical journey of Avatamsaka Buddhism begins: not in argument, not in doctrine, but in the breathless recognition that reality is not what it appeared to be—and never was.

Chapter Two: The First Principle — The Ocean Beneath All Waves

Every mystical tradition, in its deepest register, points toward something it cannot name. The Sufi speaks of the Beloved. The Christian mystic stammers about the Godhead. The Vedantin rests in Brahman. And the Avatamsaka sage, sitting in the vast hall of contemplation, points toward what the tradition calls li—principle, noumenon, the absolute ground of all that is and all that is not.

To call li "emptiness" is technically precise and experientially inadequate. Emptiness, to the untrained ear, suggests absence—the cold nothing at the center of things. But the emptiness the Avatamsaka speaks of is not cold. It is not absent. It is, if anything, the most intensely present reality the human mind can brush against, and the encounter with it tends to leave the brushed-against changed forever. This is the emptiness that is simultaneously fullness—the pregnant void from which all phenomena arise like waves from an ocean that has never ceased to be still.

The tradition offers the image of Suchness—tathata—which might be translated as "things as they simply, finally, irreducibly are." Not as we fear them to be. Not as we desire them to be. As they are. The mystic who has touched this Suchness, however briefly, reports a peculiar paradox: it is utterly ordinary and utterly overwhelming in the same breath. The floor is still the floor. The hand is still the hand. And yet everything has become, somehow, holy—suffused with a presence that was always there but never seen, the way one can live beside the ocean for years without truly hearing it until, one morning, the mind goes quiet enough to let the sound through.

This First Principle is not a place one travels to. It is a depth one discovers within the very substance of where one already stands. The dharmadhatu—the realm of ultimate reality—is not above the clouds or beyond the stars. It is the secret interior of each moment, each breath, each blade of morning grass heavy with dew. It underlies phenomena without being separate from them, the way wetness underlies every particular wave without being any single one. To glimpse it is to understand, with a certainty deeper than intellectual conviction, that the universe is not a collection of separate things reluctantly sharing space. It is one thing, dreaming itself into multiplicity, celebrating its own inexhaustible creativity through the infinite forms of existence.

Chapter Three: Creation Without a Creator — The World as Painting

The Avatamsaka does not speak of a God who stood outside the darkness and commanded light. Its cosmology is stranger than that, and in its strangeness, more intimate. Worlds, according to this vision, arise the way dreams arise—not from a hand that builds but from a mind that imagines. The sutra offers an image of arresting beauty: the mind is like a painter, it says, and it paints the worlds from the colors of the five aggregates—form, sensation, perception, mental formations, consciousness. All of it, the mountains and the seas, the grief of parting and the joy of reunion, the red moon rising over autumn hills, is the mind's own brushwork, laid down in layers too numerous to count.

This is not a nihilistic vision. It is, in its own way, a sacred one. For if the world is a painting, then existence is a work of art—not a mechanical process grinding forward without meaning, but an expression, radiant with intentionality even in the absence of a single intending mind. The cosmos depicted in the Avatamsaka is not spare. It is extravagant to the point of poetry: vast seas of worlds stacked upon worlds, each adorned with jewels and light, each interpenetrating every other without crowding, without collision, without the loss of a single particular. Billions of Buddhas sit in billions of realms, and each realm contains all the others, and the light of each Buddha illuminates the rest without any light being diminished.

Here the rational mind begins to falter, as it must. The intellect, built for navigating a world of discrete and bounded objects, cannot follow the Avatamsaka into the space it opens. And this is precisely the point. The sutra is not making a scientific claim about the structure of the universe. It is inviting a shift in the quality of attention—from the narrow, grasping attention of the acquisitive self to the wide, receiving attention of the contemplative heart. Seen through that wider attention, the world stops being a problem to be solved and becomes a mystery to be inhabited.

The cycles of worlds—arising, dwelling, decaying, dissolving into emptiness—are not tragedies. They are the rhythm of a breathing that is larger than any individual life can measure. To perceive this rhythm is to feel, beneath the ordinary anxiety of impermanence, something that does not shake: the stillness at the center of the turning, the silence at the heart of the sound.

Chapter Four: The Jewel That Contains the Net — The Human Soul

Buddhism speaks with unflinching clarity about the absence of a permanent, unchanging self. There is no eternal soul in the sense that other traditions have imagined it—no crystalline essence sealed safely away from the flux of experience, needing only to be liberated and returned to its heavenly source. And yet the Avatamsaka does not leave the seeker abandoned in mere impermanence. In place of the eternal soul, it offers something at once more modest and more magnificent: Buddha-nature, the tathagatagarbha, the womb of awakening that is said to be present in all sentient beings without exception.

Buddha-nature is not a thing one has. It is what one is, beneath the accumulated sediment of delusion, craving, and fear. The tradition compares it to gold concealed in ore, or to the sun obscured by clouds: its nature is unchanging, its light undiminished, even when the clouds of ignorance render it invisible. Every being, no matter how lost, no matter how deeply ensnared in the cycles of suffering, carries within themselves the complete capacity for awakening. This is the Avatamsaka's most radical and most compassionate teaching—that no one is finally, irredeemably separate from the luminous ground of reality.

The relationship between this inner nature and the First Principle is one of the great mysteries the sutra dwells in without fully resolving, because full resolution would be the end of the living encounter. What the tradition does say is that they are not two. The mind that observes the world and the reality the mind observes are, at their deepest level, the same substance—like the reflection of the moon on water and the moon itself: apparently separate, essentially continuous. The delusion of separation is real in the way a dream is real to the dreamer. But awakening reveals that the dreamer and the dream have always been expressions of one wakefulness.

Each being, in the Avatamsaka vision, is like a jewel in Indra's net: unique, particular, irreplaceable, and at the same time perfectly reflecting every other jewel in its faceted surface. To know oneself truly is to find the universe inside oneself. To know the universe truly is to find oneself at the center of it—not because one is more important than any other center, but because every point in the net is equally the center. This is not metaphor decorating an idea. For those who have touched it in meditation, it is the most concrete thing they know.

Chapter Five: The Fifty-Two Steps of Fire — The Soul's Ascent

The bodhisattva path, as the Avatamsaka describes it, is a journey of fifty-two stages—a number that suggests not a tidy staircase but a labyrinthine flowering, each stage opening into the next the way a lotus opens, petal by petal, from the dark mud toward the light it somehow always knew. It begins not with dramatic conversion but with something almost unbearably quiet: faith. A trembling, tentative turning of attention toward what the heart has always suspected but the mind has been too busy to confirm.

From faith, the path deepens through stages of understanding, practice, dedication, and finally the ten great bhumi—the ten grounds of the bodhisattva's realization, each ground associated with a degree of luminosity, a breadth of compassion, an intimacy with the absolute that ordinary language can only orbit. At the tenth and final ground, the tradition speaks of a "coronation"—an anointing with the waters of omniscient knowledge, a recognition by all the Buddhas of the ten directions that this being has entered, finally and completely, the boundless space of awakened awareness.

Yet the journey is not one of increasing distance from the world. It is, paradoxically, a journey of increasing intimacy with it. The more deeply one enters the dharmadhatu, the more one feels the suffering of every sentient being as one's own pain, the more the vow to liberate all beings ceases to feel like an obligation and begins to feel like a breath—something one simply cannot help doing, because the boundaries that once separated self from other have grown so thin as to be transparent.

The ascent of the soul, in Avatamsaka terms, is not an escape. It is an expansion. It is the gradual dissolution of the walls that imprisoned awareness in a single room, and the discovery that one has always been living in a palace of infinite rooms, all opening into each other, all flooded with the same light.

Chapter Six: The Final Destination — Where Nirvana and Samsara Embrace

Western thought tends to imagine spiritual liberation as an exit—a departure from the suffering world into some luminous elsewhere. The Avatamsaka vision knows no such door, because it knows no such elsewhere. Its most startling proclamation, the one that still has the power to stop the mind cold if received without the protection of abstraction, is this: nirvana and samsara are not two.

The world of birth and death, the spinning wheel of desire and consequence, the whole beautiful aching spectacle of conditioned existence—this is not the opposite of liberation. It is, seen with clear eyes, the very display of liberation. The waves do not need to become the ocean. They already are the ocean. And the ocean does not suffer from being waves.

Full Buddhahood, as the Avatamsaka describes it, is not a state of remote and glassy detachment. It is something more like perfect presence—an awareness so complete that it can hold all of reality in its embrace without contracting, without flinching, without the need to select and reject. The fully awakened one pervades the infinite realms like light pervades space: not imposing, not grasping, but simply and entirely present wherever there is a surface to illuminate. The bodhisattva does not leave the world to save it. The bodhisattva enters the world more deeply than ordinary beings dare, because there is no longer anything to fear from depth.

And so the final destination is not a place at all. It is a way of being in every place. It is the capacity to stand in the midst of impermanence and feel, beneath the rushing current of change, the unmoving ground. It is the ability to look into the eyes of another suffering being and recognize, without sentimentality and without distance, the same Buddha-nature that looks out through one's own. It is the discovery that the net is not out there, waiting to be found—it is the very fabric of what one is.

Chapter Seven: Indra's Net — The Contemplation That Has No End

There is a teaching the Avatamsaka returns to again and again, as though it cannot say it enough, as though each repetition casts a slightly different light on the same inexhaustible jewel. It is the image of Indra's net—that infinite web stretched across the heavens, at every node of which hangs a perfect mirror-jewel. And every jewel reflects every other jewel. And in every reflection, all the other reflections appear. And so on, forever, without diminishment, without confusion, without end.

The practitioner who sits with this image long enough—not analyzing it, not arguing with it, but simply resting in it the way one rests beside a fire on a winter night—begins to notice something. The image is not only a description of the cosmos. It is a description of the act of looking at the image. The awareness that contemplates the net is itself a jewel in the net, reflecting and being reflected, containing and being contained. The boundary between the observer and the vision begins, very gently, to dissolve.

This is the heart of the Avatamsaka mystical experience: not the attainment of some extraordinary state available only to the spiritually elite, but the gradual recognition of what has always already been true—that existence is not a problem to be solved but a mystery to be loved, that the self which sought liberation was never bound, that the cosmos which appeared to be falling apart has always been, in its deepest nature, whole.

The reader who arrives at the end of this reflection is invited not to agree with it, not to accept it on the authority of tradition or text, but to set it down and sit quietly for a moment. To let the mind become, if only briefly, like the surface of a still lake at dawn—receiving everything, holding nothing, reflecting the first light without opinion or preference.

In that stillness, something may be noticed. Something quiet, borderless, already present. Something that has been waiting, patient as light, for the questions to slow down long enough to hear the answer that needs no words.

That something is what the Avatamsaka Sutra has always been pointing toward. Not a doctrine. Not a system. Not a belief to be adopted.

A recognition, wordless and complete, of what one already is.

…

Ο Άπειρος Καθρέφτης: Ένα Μυστικό Ταξίδι μέσα από το Όραμα του Αβατάμσακα

Κεφάλαιο Πρώτο: Η Σιωπή Πριν από το Σούτρα

Υπάρχουν στιγμές στο βάθος της περισυλλογής όπου ο νους γίνεται τόσο ήρεμος, που αρχίζει να ακούει αυτό που η σιωπή πάντοτε έλεγε. Ακριβώς σε μια τέτοια στιγμή —όπως μας λέει η παράδοση— ο Βούδας, μόλις που είχε φωτιστεί κάτω από το δέντρο Μπόντι, κοίταξε τον κόσμο με μάτια που δεν ήταν πια μάτια ανθρώπου. Αυτό που αντίκρισε στις πρώτες εκείνες φωτεινές ώρες μετά την φώτιση δεν καταγράφηκε σε συνηθισμένη γλώσσα, γιατί η συνηθισμένη γλώσσα δεν ήταν φτιαγμένη να σηκώσει τέτοιο βάρος. Αυτό που ξεχύθηκε αντ’ αυτού έγινε το Σούτρα Αβατάμσακα — το Λουλουδένιο Στεφάνι, το Λουλουδένιο Κόσμημα — ένα κείμενο τόσο τεράστιο, τόσο αρχιτεκτονικά μεγαλοπρεπές, που οι μελετητές το έχουν συγκρίνει λιγότερο με κείμενο και περισσότερο με έναν κόσμο που ονειρεύεται τον εαυτό του με λέξεις.

Η παράδοση που αναπτύχθηκε από αυτό το σούτρα — γνωστή ως Χουαγιάν στην Κίνα, Κέγκον στην Ιαπωνία, και μερικές φορές απλώς ως η διδασκαλία του κοσμημένου δικτύου — δεν προσφέρει στον αναζητητή ένα σύνολο δογμάτων για απομνημόνευση και υπεράσπιση. Προσφέρει κάτι πολύ πιο επικίνδυνο και πολύ πιο όμορφο: ένα όραμα. Και όπως όλα τα γνήσια οράματα, δεν μπορεί να εισαχθεί από έξω. Πρέπει κανείς να είναι διατεθειμένος να διαλυθεί στο κατώφλι, να αφήσει πίσω τις βολικές βεβαιότητες ενός εαυτού που ξέρει πού τελειώνει και πού αρχίζει το σύμπαν. Μόνο τότε αποκαλύπτεται το δίχτυ — άπειρο, φωτεινό, κάθε πολύτιμος λίθος να περιέχει την αντανάκλαση κάθε άλλου, κόσμος μέσα σε κόσμο, νους μέσα σε νου, χωρίς πάτο και χωρίς όριο.

Εδώ αρχίζει το μυστικό ταξίδι του Βουδισμού Αβατάμσακα: όχι με επιχείρημα, όχι με δόγμα, αλλά με την άπνοη αναγνώριση ότι η πραγματικότητα δεν είναι αυτό που φαινόταν — και ποτέ δεν ήταν.

Κεφάλαιο Δεύτερο: Η Πρώτη Αρχή — Ο Ωκεανός Κάτω από Όλα τα Κύματα

Κάθε μυστική παράδοση, στο βαθύτερο επίπεδό της, δείχνει προς κάτι που δεν μπορεί να ονομάσει. Ο Σούφι μιλά για τον Αγαπημένο. Ο χριστιανός μυστικός τραυλίζει για την Θεότητα. Ο Βεδαντιστής αναπαύεται στο Μπράχμαν. Και ο σοφός του Αβατάμσακα, καθισμένος στην απέραντη αίθουσα της περισυλλογής, δείχνει προς αυτό που η παράδοση ονομάζει li — αρχή, νοούμενο, το απόλυτο έδαφος όλων όσων είναι και όλων όσων δεν είναι.

Το να αποκαλέσουμε το li «κενότητα» είναι τεχνικά ακριβές και εμπειρικά ανεπαρκές. Η κενότητα, στο απροπόνητο αυτί, υπονοεί απουσία — το κρύο τίποτα στο κέντρο των πραγμάτων. Όμως η κενότητα για την οποία μιλά το Αβατάμσακα δεν είναι κρύα. Δεν είναι απούσα. Είναι, αν θέλετε, η πιο έντονα παρούσα πραγματικότητα που μπορεί να αγγίξει ο ανθρώπινος νους, και η συνάντηση μαζί της τείνει να αφήνει αυτόν που αγγίχτηκε αλλαγμένο για πάντα. Αυτή είναι η κενότητα που είναι ταυτόχρονα πληρότητα — η έγκυος κενότητα από την οποία αναδύονται όλα τα φαινόμενα σαν κύματα από έναν ωκεανό που ποτέ δεν έπαψε να είναι ήρεμος.

Η παράδοση προσφέρει την εικόνα της Τουτότητας — tathata — που θα μπορούσε να μεταφραστεί ως «τα πράγματα όπως ακριβώς, τελικά, αμετάκλητα είναι». Όχι όπως τα φοβόμαστε. Όχι όπως τα επιθυμούμε. Όπως είναι. Ο μυστικός που έχει αγγίξει αυτή την Τουτότητα, έστω και για λίγο, αναφέρει ένα περίεργο παράδοξο: είναι εντελώς συνηθισμένη και εντελώς συντριπτική ταυτόχρονα. Το πάτωμα παραμένει πάτωμα. Το χέρι παραμένει χέρι. Και όμως όλα έχουν γίνει, με κάποιον τρόπο, ιερά — διαποτισμένα από μια παρουσία που πάντοτε υπήρχε αλλά ποτέ δεν είχε φανεί, όπως μπορεί κανείς να ζει δίπλα στον ωκεανό για χρόνια χωρίς να τον ακούσει πραγματικά, μέχρι που ένα πρωί ο νους ησυχάζει αρκετά ώστε να αφήσει τον ήχο να περάσει.

Αυτή η Πρώτη Αρχή δεν είναι ένας τόπος στον οποίο ταξιδεύει κανείς. Είναι ένα βάθος που ανακαλύπτεται μέσα στην ίδια την ουσία του σημείου όπου ήδη στέκεται κανείς. Το dharmadhatu — η σφαίρα της απόλυτης πραγματικότητας — δεν βρίσκεται πάνω από τα σύννεφα ούτε πέρα από τα αστέρια. Είναι το μυστικό εσωτερικό κάθε στιγμής, κάθε ανάσας, κάθε λεπίδας πρωινό χόρτο βαρύ από δροσιά. Υποβόσκει στα φαινόμενα χωρίς να είναι ξεχωριστό από αυτά, όπως η υγρασία υποβόσκει σε κάθε μεμονωμένο κύμα χωρίς να είναι κανένα από αυτά. Το να το αντικρίσει κανείς είναι να κατανοήσει, με βεβαιότητα βαθύτερη από την διανοητική πίστη, ότι το σύμπαν δεν είναι συλλογή ξεχωριστών πραγμάτων που μοιράζονται απρόθυμα τον χώρο. Είναι ένα πράγμα, που ονειρεύεται τον εαυτό του σε πολλαπλότητα, γιορτάζοντας την αστείρευτη δημιουργικότητά του μέσα από τις άπειρες μορφές της ύπαρξης.

Κεφάλαιο Τρίτο: Δημιουργία Χωρίς Δημιουργό — Ο Κόσμος ως Ζωγραφιά

Το Αβατάμσακα δεν μιλά για έναν Θεό που στάθηκε έξω από το σκοτάδι και διέταξε το φως. Η κοσμολογία του είναι πιο παράξενη από αυτό, και στην παραξενιά της, πιο οικεία. Οι κόσμοι, σύμφωνα με αυτό το όραμα, αναδύονται όπως αναδύονται τα όνειρα — όχι από ένα χέρι που χτίζει, αλλά από έναν νου που φαντάζεται. Το σούτρα προσφέρει μια εικόνα συγκλονιστικής ομορφιάς: ο νους είναι σαν ζωγράφος, λέει, και ζωγραφίζει τους κόσμους με τα χρώματα των πέντε σκανδών — μορφή, αίσθηση, αντίληψη, νοητικές σχηματισμοί, συνείδηση. Όλα αυτά, τα βουνά και οι θάλασσες, η θλίψη του αποχωρισμού και η χαρά της συνάντησης, το κόκκινο φεγγάρι που ανατέλλει πάνω από φθινοπωρινούς λόφους, είναι το δικό του πινέλο, στρωμένο σε στρώσεις πάρα πολλές για να μετρηθούν.

Αυτό δεν είναι μηδενιστικό όραμα. Είναι, με τον δικό του τρόπο, ιερό. Γιατί αν ο κόσμος είναι μια ζωγραφιά, τότε η ύπαρξη είναι έργο τέχνης — όχι μια μηχανική διαδικασία που προχωρά χωρίς νόημα, αλλά μια έκφραση, ακτινοβόλα από προθετικότητα ακόμα και στην απουσία ενός μοναδικού προτιθέμενου νου. Ο κόσμος που απεικονίζεται στο Αβατάμσακα δεν είναι λιτός. Είναι υπερβολικά πλούσιος μέχρι σημείου ποίησης: απέραντες θάλασσες κόσμων στοιβαγμένων πάνω σε κόσμους, ο καθένας στολισμένος με πολύτιμους λίθους και φως, ο καθένας διαπερνά κάθε άλλον χωρίς να συνωστίζεται, χωρίς σύγκρουση, χωρίς απώλεια ούτε ενός μοναδικού στοιχείου. Δισεκατομμύρια Βούδες κάθονται σε δισεκατομμύρια βασίλεια, και κάθε βασίλειο περιέχει όλα τα υπόλοιπα, και το φως κάθε Βούδα φωτίζει τα υπόλοιπα χωρίς να μειώνεται καθόλου το φως.

Εδώ ο λογικός νους αρχίζει να τρεκλίζει, όπως πρέπει. Η διάνοια, φτιαγμένη για να περιηγείται σε έναν κόσμο από διακριτά και οριοθετημένα αντικείμενα, δεν μπορεί να ακολουθήσει το Αβατάμσακα στον χώρο που ανοίγει. Και αυτό ακριβώς είναι το ζητούμενο. Το σούτρα δεν κάνει επιστημονική δήλωση για τη δομή του σύμπαντος. Προσκαλεί μια αλλαγή στην ποιότητα της προσοχής — από την στενή, αρπακτική προσοχή του αποκτητικού εαυτού στην ευρεία, δεκτική προσοχή της καρδιάς που στοχάζεται. Μέσα από αυτή την ευρύτερη προσοχή, ο κόσμος παύει να είναι πρόβλημα προς επίλυση και γίνεται μυστήριο προς κατοίκηση.

Οι κύκλοι των κόσμων — ανάδυση, παραμονή, φθορά, διάλυση στην κενότητα — δεν είναι τραγωδίες. Είναι ο ρυθμός μιας αναπνοής μεγαλύτερης από κάθε ατομική ζωή. Το να αντιληφθεί κανείς αυτόν τον ρυθμό είναι να νιώσει, κάτω από την συνηθισμένη αγωνία της αλλαγής και της φθοράς, κάτι που δεν κλονίζεται: την ακινησία στο κέντρο της περιστροφής, τη σιωπή στην καρδιά του ήχου.

Κεφάλαιο Τέταρτο: Ο Πολύτιμος Λίθος που Περιέχει το Δίχτυ — Η Ανθρώπινη Ψυχή

Ο Βουδισμός μιλά με αμείλικτη σαφήνεια για την απουσία ενός μόνιμου, αμετάβλητου εαυτού. Δεν υπάρχει αιώνια ψυχή με την έννοια που την φαντάστηκαν άλλες παραδόσεις — καμία κρυστάλλινη ουσία σφραγισμένη ασφαλώς μακριά από τη ροή της εμπειρίας, που χρειάζεται μόνο να απελευθερωθεί και να επιστρέψει στην ουράνια πηγή της. Και όμως το Αβατάμσακα δεν αφήνει τον αναζητητή εγκαταλελειμμένο στη γυμνή αλλαγή. Αντί για την αιώνια ψυχή, προσφέρει κάτι ταυτόχρονα πιο ταπεινό και πιο μεγαλειώδες: τη φύση του Βούδα, το tathāgatagarbha, τη μήτρα της αφύπνισης που λέγεται ότι υπάρχει σε όλα τα αισθανόμενα όντα χωρίς εξαίρεση.

Η φύση του Βούδα δεν είναι κάτι που κάποιος έχει. Είναι αυτό που κάποιος είναι, κάτω από τα συσσωρευμένα ιζήματα της πλάνης, της λαχτάρας και του φόβου. Η παράδοση τη συγκρίνει με χρυσό κρυμμένο μέσα σε μεταλλεύματα, ή με τον ήλιο που κρύβεται πίσω από σύννεφα: η φύση της είναι αμετάβλητη, το φως της αμείωτο, ακόμα και όταν τα σύννεφα της άγνοιας την καθιστούν αόρατη. Κάθε ον, όσο χαμένο κι αν είναι, όσο βαθιά κι αν έχει παγιδευτεί στους κύκλους του πόνου, κουβαλά μέσα του την πλήρη ικανότητα για αφύπνιση. Αυτή είναι η πιο ριζοσπαστική και η πιο συμπονετική διδασκαλία του Αβατάμσακα — ότι κανείς δεν είναι τελικά, αμετάκλητα, ξεχωριστός από το φωτεινό έδαφος της πραγματικότητας.

Η σχέση ανάμεσα σε αυτή την εσωτερική φύση και την Πρώτη Αρχή είναι ένα από τα μεγάλα μυστήρια στα οποία το σούτρα παραμένει χωρίς να το λύσει πλήρως, γιατί η πλήρης λύση θα ήταν το τέλος της ζωντανής συνάντησης. Αυτό που λέει η παράδοση είναι ότι δεν είναι δύο. Ο νους που παρατηρεί τον κόσμο και η πραγματικότητα που παρατηρεί ο νους είναι, στο βαθύτερο επίπεδο, η ίδια ουσία — όπως η αντανάκλαση του φεγγαριού στο νερό και το ίδιο το φεγγάρι: φαινομενικά ξεχωριστά, ουσιαστικά συνεχόμενα. Η πλάνη του χωρισμού είναι πραγματική με τον τρόπο που ένα όνειρο είναι πραγματικό για τον ονειρευτή. Όμως η αφύπνιση αποκαλύπτει ότι ο ονειρευτής και το όνειρο ήταν πάντοτε εκφράσεις μιας μοναδικής εγρήγορσης.

Κάθε ον, στο όραμα του Αβατάμσακα, είναι σαν ένας πολύτιμος λίθος στο δίχτυ του Ίντρα: μοναδικός, συγκεκριμένος, αναντικατάστατος, και ταυτόχρονα αντανακλά τέλεια κάθε άλλο πολύτιμο λίθο στην πολυεδρική του επιφάνεια. Το να γνωρίσει κανείς τον εαυτό του αληθινά είναι να βρει το σύμπαν μέσα του. Το να γνωρίσει το σύμπαν αληθινά είναι να βρει τον εαυτό του στο κέντρο του — όχι επειδή είναι πιο σημαντικός από οποιοδήποτε άλλο κέντρο, αλλά επειδή κάθε σημείο στο δίχτυ είναι εξίσου το κέντρο. Αυτό δεν είναι μεταφορά που στολίζει μια ιδέα. Για όσους το έχουν αγγίξει στη διαλογιστική πρακτική, είναι το πιο συγκεκριμένο πράγμα που γνωρίζουν.

Κεφάλαιο Πέμπτο: Τα Πενήντα Δύο Βήματα της Φωτιάς — Η Άνοδος της Ψυχής

Η πορεία του βοδχισάτβα, όπως την περιγράφει το Αβατάμσακα, είναι ένα ταξίδι πενήντα δύο σταδίων — ένας αριθμός που υποδηλώνει όχι μια τακτοποιημένη σκάλα αλλά μια λαβυρινθώδη άνθιση, κάθε στάδιο ανοίγει στο επόμενο όπως ανοίγει ο λωτός, πέταλο-πέταλο, από τη σκοτεινή λάσπη προς το φως που κατά κάποιο τρόπο πάντοτε γνώριζε. Αρχίζει όχι με δραματική μεταστροφή αλλά με κάτι σχεδόν αφόρητα ήσυχο: την πίστη. Μια τρεμάμενη, διστακτική στροφή της προσοχής προς αυτό που η καρδιά πάντοτε υποπτευόταν αλλά ο νους ήταν πολύ απασχολημένος για να το επιβεβαιώσει.

Από την πίστη, η πορεία βαθαίνει μέσα από στάδια κατανόησης, πρακτικής, αφοσίωσης και τελικά τις δέκα μεγάλες bhūmi — τις δέκα βαθμίδες της πραγματοποίησης του βοδχισάτβα, κάθε βαθμίδα συνδεδεμένη με έναν βαθμό φωτεινότητας, ένα εύρος συμπόνιας, μια οικειότητα με το απόλυτο που η συνηθισμένη γλώσσα μπορεί μόνο να περιφέρεται γύρω του. Στη δέκατη και τελευταία βαθμίδα, η παράδοση μιλά για «στέψη» — μια χρίση με τα νερά της παντογνωσίας, μια αναγνώριση από όλους τους Βούδες των δέκα κατευθύνσεων ότι αυτό το ον έχει εισέλθει, τελικά και πλήρως, στον άπειρο χώρο της αφύπνισης.

Ωστόσο το ταξίδι δεν είναι μια πορεία απομάκρυνσης από τον κόσμο. Είναι, παραδόξως, μια πορεία αυξανόμενης οικειότητας μαζί του. Όσο βαθύτερα εισέρχεται κανείς στο dharmadhātu, τόσο περισσότερο νιώθει τον πόνο κάθε αισθανόμενου όντος σαν δικό του πόνο, τόσο η υπόσχεση να απελευθερώσει όλα τα όντα παύει να μοιάζει με υποχρέωση και αρχίζει να μοιάζει με ανάσα — κάτι που απλώς δεν μπορεί να μην κάνει, επειδή τα όρια που κάποτε χώριζαν τον εαυτό από τον άλλον έχουν γίνει τόσο λεπτά ώστε να είναι διαφανή.

Η άνοδος της ψυχής, με τους όρους του Αβατάμσακα, δεν είναι διαφυγή. Είναι επέκταση. Είναι η σταδιακή διάλυση των τειχών που κρατούσαν περιορισμένη την επίγνωση σε ένα μόνο δωμάτιο, και η ανακάλυψη ότι πάντοτε ζούσε σε ένα παλάτι από άπειρα δωμάτια, όλα να ανοίγουν το ένα στο άλλο, όλα πλημμυρισμένα από το ίδιο φως.

Κεφάλαιο Έκτο: Ο Τελικός Προορισμός — Όπου Νιρβάνα και Σαμσάρα Αγκαλιάζονται

Η δυτική σκέψη τείνει να φαντάζεται την πνευματική απελευθέρωση ως έξοδο — μια αναχώρηση από τον κόσμο του πόνου προς κάποιο φωτεινό αλλού. Το όραμα του Αβατάμσακα δεν γνωρίζει τέτοια πόρτα, γιατί δεν γνωρίζει τέτοιο αλλού. Η πιο συγκλονιστική του διακήρυξη, αυτή που ακόμα και σήμερα έχει τη δύναμη να σταματήσει τον νου απότομα αν γίνει δεκτή χωρίς την προστασία της αφαίρεσης, είναι η εξής: νιρβάνα και σαμσάρα δεν είναι δύο.

Ο κόσμος της γέννησης και του θανάτου, ο τροχός της επιθυμίας και της συνέπειας, όλο το όμορφο πονεμένο θέαμα της αιτιοκρατούμενης ύπαρξης — αυτό δεν είναι το αντίθετο της απελευθέρωσης. Είναι, όταν το δει κανείς με καθαρά μάτια, η ίδια η επίδειξη της απελευθέρωσης. Τα κύματα δεν χρειάζεται να γίνουν ο ωκεανός. Ήδη είναι ο ωκεανός. Και ο ωκεανός δεν υποφέρει από το να είναι κύματα.

Η πλήρης Βουδότητα, όπως την περιγράφει το Αβατάμσακα, δεν είναι μια κατάσταση απομακρυσμένης και γυάλινης απόστασης. Είναι κάτι πιο κοντά στην τέλεια παρουσία — μια επίγνωση τόσο πλήρης που μπορεί να κρατήσει όλη την πραγματικότητα στην αγκαλιά της χωρίς να συσταλεί, χωρίς να αποσυρθεί, χωρίς την ανάγκη να επιλέξει και να απορρίψει. Ο πλήρως ξυπνημένος διαπερνά τα άπειρα βασίλεια όπως το φως διαπερνά τον χώρο: όχι επιβάλλοντας, όχι αρπάζοντας, αλλά απλώς και ολοκληρωτικά παρών όπου υπάρχει επιφάνεια για να φωτίσει. Ο βοδχισάτβα δεν φεύγει από τον κόσμο για να τον σώσει. Ο βοδχισάτβα εισέρχεται στον κόσμο βαθύτερα από ό,τι τολμούν τα συνηθισμένα όντα, γιατί πια δεν υπάρχει τίποτα να φοβηθεί από το βάθος.

Και έτσι ο τελικός προορισμός δεν είναι καθόλου τόπος. Είναι ένας τρόπος ύπαρξης σε κάθε τόπο. Είναι η ικανότητα να στέκεται κανείς μέσα στην αλλαγή και να νιώθει, κάτω από το ορμητικό ρεύμα της μεταβολής, το ακίνητο έδαφος. Είναι η ικανότητα να κοιτάξει στα μάτια ενός άλλου πονεμένου όντος και να αναγνωρίσει, χωρίς συναισθηματισμό και χωρίς απόσταση, την ίδια φύση του Βούδα που κοιτάζει μέσα από τα δικά του μάτια. Είναι η ανακάλυψη ότι το δίχτυ δεν είναι εκεί έξω, περιμένοντας να βρεθεί — είναι η ίδια η υφή του τι είναι κανείς.

Κεφάλαιο Έβδομο: Το Δίχτυ του Ίντρα — Η Περισυλλογή που Δεν Τελειώνει

Υπάρχει μια διδασκαλία στην οποία το Αβατάμσακα επιστρέφει ξανά και ξανά, σαν να μην μπορεί να την πει αρκετές φορές, σαν κάθε επανάληψη να ρίχνει ένα ελαφρώς διαφορετικό φως στο ίδιο ανεξάντλητο κόσμημα. Είναι η εικόνα του δικτύου του Ίντρα — εκείνου του άπειρου ιστού που απλώνεται στους ουρανούς, σε κάθε κόμβο του οποίου κρέμεται ένας τέλειος καθρεφτο-πολύτιμος λίθος. Και κάθε πολύτιμος λίθος αντανακλά κάθε άλλο πολύτιμο λίθο. Και σε κάθε αντανάκλαση εμφανίζονται όλες οι άλλες αντανακλάσεις. Και ούτω καθεξής, για πάντα, χωρίς μείωση, χωρίς σύγχυση, χωρίς τέλος.

Ο ασκούμενος που κάθεται με αυτή την εικόνα αρκετό καιρό — όχι αναλύοντάς την, όχι διαφωνώντας μαζί της, αλλά απλώς αναπαυόμενος σε αυτή όπως αναπαύεται κανείς δίπλα σε μια φωτιά σε χειμωνιάτικη νύχτα — αρχίζει να παρατηρεί κάτι. Η εικόνα δεν είναι μόνο περιγραφή του κόσμου. Είναι περιγραφή της ίδιας της πράξης της παρατήρησης της εικόνας. Η επίγνωση που στοχάζεται το δίχτυ είναι η ίδια ένας πολύτιμος λίθος στο δίχτυ, αντανακλώντας και αντανακλώμενη, περιέχοντας και περιεχόμενη. Το όριο ανάμεσα στον παρατηρητή και το όραμα αρχίζει, πολύ απαλά, να διαλύεται.

Αυτή είναι η καρδιά της μυστικής εμπειρίας του Αβατάμσακα: όχι η απόκτηση κάποιας εξαιρετικής κατάστασης διαθέσιμης μόνο στους πνευματικά ελίτ, αλλά η σταδιακή αναγνώριση αυτού που πάντοτε ίσχυε ήδη — ότι η ύπαρξη δεν είναι πρόβλημα προς επίλυση αλλά μυστήριο προς αγάπη, ότι ο εαυτός που αναζητούσε την απελευθέρωση ποτέ δεν ήταν δεσμευμένος, ότι ο κόσμος που φαινόταν να διαλύεται πάντοτε ήταν, στη βαθύτερη φύση του, ολόκληρος.

Ο αναγνώστης που φτάνει στο τέλος αυτής της περισυλλογής καλείται όχι να συμφωνήσει μαζί της, όχι να την αποδεχτεί με βάση την αυθεντία της παράδοσης ή του κειμένου, αλλά να την αφήσει κάτω και να καθίσει ήσυχα για μια στιγμή. Να αφήσει τον νου να γίνει, έστω και για λίγο, σαν την επιφάνεια μιας ήρεμης λίμνης την αυγή — να δέχεται τα πάντα, να μην κρατά τίποτα, να αντανακλά το πρώτο φως χωρίς γνώμη ή προτίμηση.

Σε αυτή την ηρεμία, μπορεί να παρατηρηθεί κάτι. Κάτι ήσυχο, χωρίς σύνορα, ήδη παρόν. Κάτι που περίμενε, υπομονετικό σαν το φως, να επιβραδυνθούν οι ερωτήσεις αρκετά ώστε να ακούσει την απάντηση που δεν χρειάζεται λέξεις.

Αυτό το κάτι είναι προς το οποίο πάντοτε έδειχνε το Σούτρα Αβατάμσακα. Όχι ένα δόγμα. Όχι ένα σύστημα. Όχι μια πίστη προς υιοθέτηση.

Μια αναγνώριση, άφωνη και πλήρης, του τι ήδη είναι κανείς.