JALAL AL-DIN MUHAMMAD RUMI - ΤΖΑΛΑΛΑΝΤΙΝ ΜΟΧΑΜΕΝΤ ΡΟΥΜΙ

 

The Reed and the Ocean: The Mystical Vision of Jalāl al-Dīn Rūmī

 

"I have lived on the lip of insanity, wanting to know reasons, knocking on a door. It opens. I have been knocking from the inside."

— Rūmī, Masnawī

I. The Cry Before Language: An Introduction

Somewhere in the silence that precedes all sound, a reed is crying. It was cut — long ago, before time had learned its name — from a vast, trembling bed of reeds beside a river that has no shore. The cry it emits is not merely music. It is memory. It is longing. It is the first and final word of existence reaching back toward its own source. This is where the vision of Jalāl al-Dīn Muḥammad Rūmī begins: not with argument, not with doctrine, not with the careful architecture of rational theology, but with a wound — the primordial wound of separation — and with the unbearable sweetness of the longing that wound produces.

Rūmī was born in the year 1207 CE in Balkh, a city of luminous antiquity in the land now called Afghanistan, and he died in 1273 in Konya, in the heart of Anatolia. Between those two horizons, he traversed not only geography but the full interior landscape of the human soul, ascending from the mineral densities of ordinary consciousness into the blazing, wordless country of divine union. He was a theologian, a jurist, a father, a teacher — and yet none of these identities contains him, for Rūmī was, above all, a soul that had been set on fire, and everything he wrote was, in some sense, the record of that burning.

What follows is not biography but something closer to a contemplation: an attempt to move through the chambers of Rūmī's mystical vision as one might move through a great cathedral at dusk, pausing at each shaft of coloured light, listening to the resonance of stone and silence, and arriving, at last, in the innermost sanctuary where all descriptions fall away and only the unnamed Presence remains.

II. The Hidden Treasure: The First Principle

Before the first word was spoken, before light separated itself from darkness, before any mirror was held up to any face — there was God. Not God as remote legislator, not God as cosmic architect surveying blueprints from an unimaginable distance, but God as the sole and self-luminous Reality: pure Being, pure Consciousness, pure Love, which Rūmī names in the same breath as Truth — al-Ḥaqq, the Real, the Genuine, the only thing that truly is.

In the vast, living tapestry of Rūmī's metaphysics, drawn from the Sufi tradition and deepened by the Neoplatonic currents that ran through medieval Islamic thought, this First Principle is not one being among others but the very ground and substance of all being. Everything that appears to exist — stone, sea, star, breath, longing, heartbreak — possesses no independent existence whatsoever. Each is a wave upon an ocean that alone is real; each is a shadow cast by a light that alone truly shines. The Arabic phrase waḥdat al-wujūd — the Unity of Being — gestures toward this truth, though like all gestures toward the absolute, it can only point, never arrive.

And yet this God, so absolute as to be beyond all names and attributes, beyond every image the mind might construct, is simultaneously — and this is the paradox that burns at the heart of Rūmī's teaching — Love itself. Not a God who loves, but a God who is Love, who is constituted by the very impulse to overflow, to reach, to be known. Rūmī returns again and again to a sacred tradition that trembles with this recognition: I was a Hidden Treasure, and I loved to be known, so I created creation in order to be known. Here, in these few words, the entire cosmos finds its origin and its meaning. Creation is not an accident, not a mechanical necessity, not even a sovereign act of will in any ordinary sense. Creation is the self-disclosure of Love — the Hidden Treasure opening itself, the light that cannot bear to remain unseen.

"Love is the sea of not-being, and intellect stands on the shore. Reason says: 'Step not in.' Love says: 'This stepping in is all.'"

III. The Great Descent: Creation as Sacred Theatre

If God is the ocean, then creation is the ocean dreaming of shores it has never touched. Rūmī conceives of existence as a great downward cascade — an emanation, in the Neoplatonic sense, from the pure radiance of divine Being into the increasing density of matter — and simultaneously as a vast upward yearning, a reaching back toward the source from which all things have streamed. These two movements, descent and ascent, outbreath and inbreath, are not opposites. They are the single rhythm of a Love that moves through all things as the tide moves through the sea.

At the densest level of this cascade lies the mineral world: stone, metal, salt — existence at its most silent, its most patient, its most unconscious. Here God is present, as God is present everywhere, but veiled by a heaviness so profound that the presence can scarcely stir. And yet even the stone is not inert in Rūmī's vision; it is awaiting, in its dark patience, the call to a higher disclosure. Above it stirs the vegetable world, where something that might be called longing first flickers into being as green growth reaching toward light. Above that rises the animal world, warm with sensation, desire, and motion. And above all of these, standing at the apex of the visible creation, stands the human being — the only creature in whom consciousness becomes sufficiently refined to turn back upon itself, to ask: What am I? Where have I come from? To Whom do I return?

Matter, in this vision, is not the enemy of spirit. The Gnostic dualism that would make the physical world a prison to be escaped is entirely foreign to Rūmī's sensibility. Matter is the outermost garment of God's self-disclosure, the farthest reach of the Hidden Treasure's desire to be known. The apparent distance between the stone and its divine source is not a failure of creation but the very condition that makes the drama of return possible. It is the distance between the reed and the reed bed that makes the music. Without exile, there is no longing; without longing, there is no song; without the song, the Beloved remains unknown even to itself.

IV. The Mirror of God: The Human Soul

Among all the forms through which the Hidden Treasure discloses itself, the human soul holds a singular and luminous position. It is, in Rūmī's vision, the most complete mirror the divine has fashioned for its own contemplation. Within the human being — this small, bewildered creature of blood and breath and forgetting — the entire macrocosm is gathered: the mineral patience, the vegetable reach, the animal warmth, and something beyond all of these: the capacity for conscious, reciprocal love. The human being is, as Rūmī famously declares, the eye through which God beholds God.

The soul — the rūḥ — pre-existed its embodiment. It dwelt in the luminous country of pure spirit before it was breathed, as the Quran whispers, into the clay of human form. This breathing is not merely the beginning of biological life; it is the moment when the divine Love set a portion of itself into exile, so that the joy of return might be possible. The soul knows this, at some depth below language and below thought. It carries the memory of its origin the way a perfume carries the memory of the flower from which it was distilled. This memory is what Rūmī calls the longing — the shawq, the aching sweetness at the centre of every human heart that no earthly beloved, no achievement, no pleasure can fully satisfy, because it is a longing not for any created thing but for the uncreated source of all things.

And yet the soul, in its descent into embodiment, has acquired a companion — or rather, an adversary — that Rūmī calls the nafs: the ego-self, the self absorbed in its own appetites and illusions and proud separateness. The nafs does not know that it is a wave; it believes itself to be the ocean. It does not know that it is a shadow; it believes itself to be the light. It is not evil in any ultimate sense — it is simply the form that divine energy takes when it forgets its source. But this forgetting is the great veil, the cloud that stands between the soul and the sun it carries within it. The entire spiritual path, for Rūmī, is the progressive thinning and ultimate dissolution of this veil.

V. The Path of Burning: Love, Annihilation, and Return

How does the soul return? This is the question that the Masnawī — Rūmī's great river of a poem, twenty-five thousand verses flowing across six vast books — asks and re-asks in a thousand different keys. And the answer it gives, always, is the same: not through argument, not through discipline alone, not through the patient accumulation of theological knowledge, but through Love — the consuming, irrational, world-dissolving fire of ʿishq.

Rūmī is not dismissive of reason. He acknowledges it as the viceroy of God, a noble faculty, a necessary guide up to a certain altitude. But just as a horse serves a rider well on solid ground and becomes useless at the shore of the sea, so reason serves the soul faithfully until the moment it must step into the water of direct experience. At that threshold, reason must be left behind. What carries the soul across is Love — not the soft, comfortable love of pleasant companionship, but a love that burns, that strips away, that leaves nothing standing except the beloved. This is the love Rūmī discovered in his encounter with the wandering dervish Shams-i-Tabrīzī in 1244 CE, an encounter so seismic, so annihilating, that it cracked Rūmī's existing self open and poured a new universe into the space that was left.

The mystical path Rūmī describes is traversed through a series of deaths, each more interior than the last. He gives voice to a great ascending ladder of transformation: I died as mineral and became plant; I died as plant and rose to animal; I died as animal and I was human. Each death is not destruction but resurrection — the surrender of a smaller identity in order to receive a larger one. And at the summit of this ladder is the death of deaths: fanāʾ, annihilation, the dissolution of the ego-self into the ocean of divine Being. This is the moment toward which all longing has been tending, the moment the reed reaches the reed bed.

"Out beyond ideas of wrongdoing and rightdoing, there is a field. I'll meet you there. When the soul lies down in that grass, the world is too full to talk about."

What remains after annihilation is not emptiness but fullness — a fullness so total that it makes all previous fullness seem like absence. This is the station Rūmī calls baqāʾ bi'llāh: subsistence through God, life lived no longer from the cramped enclosure of the separate self but from the boundless openness of the divine. The mystic sees through God's eyes, loves through God's heart, speaks with God's tongue. The boundary between the lover and the Beloved has not been erased — it has been revealed as never having existed. This was what Shams of Tabriz embodied so perfectly that Rūmī could only describe him as a human being so transparent to the divine that gazing upon him was gazing upon the face of God itself.

VI. Music, Whirling, and the Language of Silence

To speak of Rūmī without speaking of music and movement is to speak of light without speaking of brightness. The samāʿ — spiritual audition, the ceremony of music and sacred dance — was for Rūmī not entertainment, not mere ritual, but the most direct available pathway into the experience of union. When the music begins and the dervish begins to turn, the turning body becomes a metaphor made flesh: the whirling is the soul orbiting its divine sun, the arms extended in reception of grace and distribution of love, the white robe a shroud for the ego and a garment for the spirit reborn.

The reed flute — the nay — is the supreme symbol in Rūmī's imaginative world precisely because its music is inseparable from its wound. The reed cries because it has been cut. Its hollow interior, the emptiness that makes music possible, is the wound of separation rendered productive. Every human being who has known grief, who has stood at the edge of absence and felt the universe's indifference, and who has somehow, inexplicably, found in that very desolation a beauty more absolute than any pleasure — such a person knows what the reed knows. The wound is the mouth through which the divine speaks.

And yet, beyond even music, beyond even the ecstasy of the turning, lies a silence that Rūmī circles with extraordinary reverence: the silence that is not the absence of sound but the presence of the Presence itself. The mystic's language — metaphor, paradox, image, contradiction — is not a failure of expression but a deliberate strategy for approaching what cannot be directly expressed. Every image points beyond itself. Every word, honestly used, gestures toward its own inadequacy. The Beloved cannot be named, and so Rūmī gives the Beloved a thousand names — wine, fire, ocean, sun, the face of the Friend — knowing that none of them will do, and that the very accumulation of inadequate names somehow describes an adequacy that no single name could reach.

VII. The Circle Closes: The Final Destination of Existence

All rivers run to the sea, and the sea does not fill. Rūmī's entire metaphysics is shaped like a circle — or rather, like a breath: an outbreathing from the divine source into the multiplicity of created existence, and an inbreathing back toward the source from which all things have come. The final destination of existence is not some external paradise located beyond death, not some reward dispensed from outside by a sovereign deity. It is the recognition and realization of what has always already been true: that the soul was never separated from God, that Being is one, that Love is the substance and the ground and the atmosphere of all that is.

In eschatological terms, Rūmī accepts the Islamic framework of death and resurrection, but he reads it with the transparency of the mystic who sees through the outer form to the inner reality. The real death, he teaches, happens not at the end of biological life but in the midst of it, whenever the ego-self surrenders its grip on its illusory sovereignty. The real resurrection is the awakening to divine reality that occurs in this body, in this breath, in this very moment of longing. The paradise that counts is wuṣūl — arrival, union, the experience of the lover resting in the presence of the Beloved without any veil of separation remaining.

The ocean did not diminish itself by sending forth its waves. The sun does not deplete itself by flooding the world with light. God did not diminish Godself by overflowing into creation. The whole drama of existence — the descent into matter, the long apprenticeship of embodied life, the anguish of separation, the burning of love, the annihilation of the self, the recognition of union — was, from the very beginning, the Hidden Treasure's way of knowing its own inexhaustible richness. Creation was never a departure from the divine; it was always the divine in the act of knowing itself, loving itself, beholding its own beauty in the mirror of a million human hearts.

"You are not a drop in the ocean. You are the entire ocean in a drop."

VIII. Knocking from the Inside: A Closing Contemplation

There is a door. Every human being stands before it, though most do not recognise it as a door, believing it to be a wall. On one side of this door: the ordinary world of appetite and anxiety, of grasping and grief, of a self that measures itself against other selves and finds itself perpetually either too large or too small. On the other side: the vast, luminous, unnameable country that Rūmī spent his life describing without ever being able to contain in description. And the extraordinary, almost unbearable revelation of Rūmī's entire teaching is delivered in a single image: that we have been knocking on this door from the outside, spending our lives in spiritual effort and longing and seeking — and the door, which was never locked, opens to reveal that we were always, already, on the inside.

This is not the ending of seeking but its transfiguration. It does not make the longing disappear; it reveals the longing as itself a form of the Beloved's presence in us, the divine Love pulling itself homeward through the medium of a human heart. The reed does not stop crying when it is reunited with the reed bed; the cry simply changes its character. Instead of the cry of anguish, it becomes the cry of wonder — of a being that has discovered it was always what it was seeking, that the searching and the sought were always one.

Rūmī's vision offers the reader not a system of beliefs to adopt but an invitation to a quality of attention — a way of looking at one's own longing, one's own grief, one's own moments of inexplicable beauty and unexpected love, as the Hidden Treasure leaving fingerprints on every surface it touches. Every sorrow that cuts us open is, in his vision, the reed knife making room for music. Every love that overwhelms us is the ocean reminding the wave of what it is made of. Every moment of stillness in which, for an instant, the noise of the self goes quiet, is the moment before the door opens — the pause in which we remember, however briefly, that we have always been knocking from the inside.

~

Jalāl al-Dīn Muḥammad Rūmī (1207–1273 CE)

 

Το Καλάμι και η Θάλασσα: Η Μυστική Όραση του Τζαλάλ αλ-Ντίν Ρουμί

«Έχω ζήσει στα χείλη της τρέλας, θέλοντας να γνωρίσω λόγους, χτυπώντας μια πόρτα. Ανοίγει. Χτυπούσα από μέσα.»

— Ρουμί, Μαθναβί

I. Η Κραυγή Πριν από τη Γλώσσα: Εισαγωγή

Κάπου στη σιωπή που προηγείται κάθε ήχου, ένα καλάμι κλαίει. Κόπηκε —πολύ παλιά, πριν ο χρόνος μάθει το όνομά του— από ένα τεράστιο, τρεμάμενο λιβάδι από καλάμια δίπλα σε έναν ποταμό που δεν έχει όχθη. Η κραυγή που βγάζει δεν είναι απλώς μουσική. Είναι μνήμη. Είναι λαχτάρα. Είναι η πρώτη και η τελευταία λέξη της ύπαρξης που τείνει πίσω προς την ίδια της την πηγή. Εδώ αρχίζει το όραμα του Τζαλάλ αλ-Ντίν Μουχάμαντ Ρουμί: όχι με επιχείρημα, όχι με δόγμα, όχι με την προσεκτική αρχιτεκτονική της ορθολογικής θεολογίας, αλλά με μια πληγή —την πρωταρχική πληγή του χωρισμού— και με την αφόρητη γλύκα της λαχτάρας που παράγει αυτή η πληγή.

Ο Ρουμί γεννήθηκε το 1207 μ.Χ. στην Μπαλχ, μια πόλη λαμπρής αρχαιότητας στη γη που σήμερα λέγεται Αφγανιστάν, και πέθανε το 1273 στην Κόνια, στην καρδιά της Ανατολίας. Ανάμεσα σε αυτούς τους δύο ορίζοντες, διέσχισε όχι μόνο γεωγραφία αλλά και ολόκληρο το εσωτερικό τοπίο της ανθρώπινης ψυχής, ανεβαίνοντας από τις ορυκτές πυκνότητες της συνηθισμένης συνείδησης στη φλογερή, άρρητη χώρα της θεϊκής ένωσης. Ήταν θεολόγος, νομικός, πατέρας, δάσκαλος —και όμως καμία από αυτές τις ταυτότητες δεν τον περιέχει, γιατί ο Ρουμί ήταν, πάνω απ’ όλα, μια ψυχή που είχε πάρει φωτιά, και ό,τι έγραψε ήταν, κατά κάποιο τρόπο, η καταγραφή αυτής της καύσης.

Αυτό που ακολουθεί δεν είναι βιογραφία αλλά κάτι πιο κοντά σε στοχασμό: μια προσπάθεια να διασχίσουμε τους θαλάμους του μυστικού οράματος του Ρουμί όπως θα διασχίζαμε έναν μεγάλο καθεδρικό ναό το σούρουπο, σταματώντας σε κάθε ακτίνα χρωματισμένου φωτός, ακούγοντας την αντήχηση της πέτρας και της σιωπής, και φτάνοντας, τέλος, στο εσώτατο ιερό όπου όλες οι περιγραφές εξαφανίζονται και μένει μόνο η ανώνυμη Παρουσία.

II. Ο Κρυμμένος Θησαυρός: Η Πρώτη Αρχή

Πριν ειπωθεί η πρώτη λέξη, πριν χωριστεί το φως από το σκοτάδι, πριν κρατηθεί οποιοσδήποτε καθρέφτης μπροστά σε οποιοδήποτε πρόσωπο —υπήρχε ο Θεός. Όχι ο Θεός ως απομακρυσμένος νομοθέτης, όχι ο Θεός ως κοσμικός αρχιτέκτονας που εξετάζει σχέδια από μια αδιανόητη απόσταση, αλλά ο Θεός ως η μοναδική και αυτοφώτιστη Πραγματικότητα: καθαρή Ύπαρξη, καθαρή Συνείδηση, καθαρή Αγάπη, που ο Ρουμί την ονομάζει με την ίδια ανάσα Αλήθεια —αλ-Χακκ, ο Πραγματικός, ο Γνήσιος, το μόνο πράγμα που πραγματικά υπάρχει.

Στο τεράστιο, ζωντανό υφάδι της μεταφυσικής του Ρουμί, που αντλεί από τη σουφική παράδοση και εμβαθύνεται από τα νεοπλατωνικά ρεύματα που διέτρεχαν τη μεσαιωνική ισλαμική σκέψη, αυτή η Πρώτη Αρχή δεν είναι ένα ον ανάμεσα σε άλλα αλλά το ίδιο το έδαφος και η ουσία κάθε ύπαρξης. Ό,τι φαίνεται να υπάρχει —πέτρα, θάλασσα, αστέρι, ανάσα, λαχτάρα, σπαραγμός— δεν έχει καμία ανεξάρτητη ύπαρξη. Το καθένα είναι ένα κύμα πάνω σε έναν ωκεανό που μόνος είναι πραγματικός· το καθένα είναι μια σκιά ριγμένη από ένα φως που μόνο αυτό λάμπει αληθινά. Η αραβική φράση βαχτάτ αλ-βουτζούντ —η Ενότητα της Ύπαρξης— υπονοεί αυτή την αλήθεια, αν και, όπως κάθε χειρονομία προς το απόλυτο, μπορεί μόνο να δείξει, ποτέ να φτάσει.

Και όμως αυτός ο Θεός, τόσο απόλυτος ώστε να είναι πέρα από όλα τα ονόματα και τα χαρακτηριστικά, πέρα από κάθε εικόνα που μπορεί να φτιάξει ο νους, είναι ταυτόχρονα —και αυτό είναι το παράδοξο που καίει στην καρδιά της διδασκαλίας του Ρουμί— η ίδια η Αγάπη. Όχι ένας Θεός που αγαπά, αλλά ένας Θεός που είναι Αγάπη, που αποτελείται από την ίδια την ώθηση να ξεχειλίσει, να φτάσει, να γνωριστεί. Ο Ρουμί επιστρέφει ξανά και ξανά σε μια ιερή παράδοση που τρέμει από αυτή την αναγνώριση: Ήμουν ένας Κρυμμένος Θησαυρός, και αγάπησα να γνωριστώ, οπότε δημιούργησα τη δημιουργία για να γνωριστώ. Εδώ, σε αυτές τις λίγες λέξεις, ολόκληρο το σύμπαν βρίσκει την αρχή και το νόημά του. Η δημιουργία δεν είναι τυχαίο γεγονός, δεν είναι μηχανική αναγκαιότητα, ούτε καν κυρίαρχη πράξη βούλησης με την συνηθισμένη έννοια. Η δημιουργία είναι η αυτοαποκάλυψη της Αγάπης —ο Κρυμμένος Θησαυρός που ανοίγει τον εαυτό του, το φως που δεν μπορεί να αντέξει να μείνει αόρατο.

«Η αγάπη είναι η θάλασσα του μη-είναι, και ο νους στέκεται στην όχθη. Ο λόγος λέει: 'Μην μπεις.' Η αγάπη λέει: 'Αυτό το μπες είναι το παν.'»

III. Η Μεγάλη Κάθοδος: Η Δημιουργία ως Ιερό Θέατρο

Αν ο Θεός είναι ο ωκεανός, τότε η δημιουργία είναι ο ωκεανός που ονειρεύεται όχθες που ποτέ δεν άγγιξε. Ο Ρουμί συλλαμβάνει την ύπαρξη ως ένα μεγάλο καθοδικό καταρράκτη —μια εκπόρευση, με την νεοπλατωνική έννοια, από την καθαρή ακτινοβολία της θεϊκής Ύπαρξης προς την αυξανόμενη πυκνότητα της ύλης— και ταυτόχρονα ως μια τεράστια ανοδική λαχτάρα, ένα τέντωμα πίσω προς την πηγή από την οποία όλα ρέουν. Αυτές οι δύο κινήσεις, κάθοδος και άνοδος, εκπνοή και εισπνοή, δεν είναι αντίθετες. Είναι ο μοναδικός ρυθμός μιας Αγάπης που κινείται μέσα από όλα τα πράγματα όπως η παλίρροια κινείται μέσα στη θάλασσα.

Στο πυκνότερο επίπεδο αυτού του καταρράκτη βρίσκεται ο ορυκτός κόσμος: πέτρα, μέταλλο, αλάτι —η ύπαρξη στο πιο σιωπηλό, πιο υπομονετικό, πιο ασυνείδητο επίπεδο. Εδώ ο Θεός είναι παρών, όπως είναι παρών παντού, αλλά καλυμμένος από μια βαρύτητα τόσο βαθιά ώστε η παρουσία του μόλις που μπορεί να κουνηθεί. Και όμως ακόμα και η πέτρα δεν είναι αδρανής στο όραμα του Ρουμί· περιμένει, στη σκοτεινή της υπομονή, την κλήση για μια υψηλότερη αποκάλυψη. Πάνω από αυτήν κινείται ο φυτικός κόσμος, όπου κάτι που θα μπορούσε να ονομαστεί λαχτάρα αρχίζει να τρεμοπαίζει ως πράσινη ανάπτυξη που τείνει προς το φως. Πάνω από αυτόν υψώνεται ο ζωικός κόσμος, ζεστός από αίσθηση, επιθυμία και κίνηση. Και πάνω από όλα αυτά, στο αποκορύφωμα της ορατής δημιουργίας, στέκεται ο άνθρωπος —το μόνο πλάσμα στο οποίο η συνείδηση γίνεται αρκετά εκλεπτυσμένη ώστε να στραφεί προς τον εαυτό της, να ρωτήσει: Τι είμαι; Από πού ήρθα; Προς ποιον επιστρέφω;

Η ύλη, σε αυτό το όραμα, δεν είναι εχθρός του πνεύματος. Ο γνωστικιστικός δυϊσμός που θα έκανε τον φυσικό κόσμο φυλακή από την οποία πρέπει να δραπετεύσουμε είναι εντελώς ξένος προς την ευαισθησία του Ρουμί. Η ύλη είναι το εξωτερικότερο ένδυμα της αυτοαποκάλυψης του Θεού, η πιο μακρινή άφιξη της επιθυμίας του Κρυμμένου Θησαυρού να γνωριστεί. Η φαινομενική απόσταση ανάμεσα στην πέτρα και την θεϊκή της πηγή δεν είναι αποτυχία της δημιουργίας αλλά η ίδια η συνθήκη που καθιστά δυνατό το δράμα της επιστροφής. Είναι η απόσταση ανάμεσα στο καλάμι και το λιβάδι των καλαμιών που κάνει τη μουσική. Χωρίς εξορία, δεν υπάρχει λαχτάρα· χωρίς λαχτάρα, δεν υπάρχει τραγούδι· χωρίς το τραγούδι, ο Αγαπημένος μένει άγνωστος ακόμα και στον εαυτό του.

IV. Ο Καθρέφτης του Θεού: Η Ανθρώπινη Ψυχή

Ανάμεσα σε όλες τις μορφές μέσα από τις οποίες ο Κρυμμένος Θησαυρός αποκαλύπτει τον εαυτό του, η ανθρώπινη ψυχή κατέχει μια μοναδική και λαμπρή θέση. Είναι, στο όραμα του Ρουμί, ο πιο πλήρης καθρέφτης που έχει φτιάξει το θείο για τη δική του θεώρηση. Μέσα στον άνθρωπο —σε αυτό το μικρό, μπερδεμένο πλάσμα από αίμα και ανάσα και λήθη— συγκεντρώνεται ολόκληρος ο μακρόκοσμος: η ορυκτή υπομονή, η φυτική τάση, η ζωική ζεστασιά, και κάτι πέρα από όλα αυτά: η ικανότητα για συνειδητή, αμοιβαία αγάπη. Ο άνθρωπος είναι, όπως διακηρύσσει διάσημα ο Ρουμί, το μάτι μέσα από το οποίο ο Θεός βλέπει τον Θεό.

Η ψυχή —η rūḥ— προϋπήρχε της ενσάρκωσής της. Κατοικούσε στη λαμπρή χώρα του καθαρού πνεύματος πριν εμφυσήσει, όπως ψιθυρίζει το Κοράνι, μέσα στον πηλό της ανθρώπινης μορφής. Αυτό το εμφύσημα δεν είναι απλώς η αρχή της βιολογικής ζωής· είναι η στιγμή που η θεϊκή Αγάπη έθεσε ένα μέρος του εαυτού της σε εξορία, ώστε να γίνει δυνατή η χαρά της επιστροφής. Η ψυχή το γνωρίζει αυτό, σε κάποιο βάθος κάτω από τη γλώσσα και κάτω από τη σκέψη. Φέρει τη μνήμη της καταγωγής της όπως ένα άρωμα φέρει τη μνήμη του λουλουδιού από το οποίο αποστάχθηκε. Αυτή η μνήμη είναι αυτό που ο Ρουμί ονομάζει λαχτάρα —το shawq, η οδυνηρή γλύκα στο κέντρο κάθε ανθρώπινης καρδιάς που κανένας επίγειος αγαπημένος, καμία επιτυχία, καμία ηδονή δεν μπορεί να ικανοποιήσει πλήρως, γιατί είναι λαχτάρα όχι για κανένα δημιουργημένο πράγμα αλλά για την άκτιστη πηγή όλων των πραγμάτων.

Και όμως η ψυχή, στην κάθοδό της στην ενσάρκωση, έχει αποκτήσει έναν σύντροφο —ή μάλλον έναν αντίπαλο— που ο Ρουμί ονομάζει nafs: το εγώ, το εαυτό που απορροφάται στις δικές του ορέξεις και ψευδαισθήσεις και περήφανη χωριστότητα. Το nafs δεν γνωρίζει ότι είναι κύμα· πιστεύει ότι είναι ο ωκεανός. Δεν γνωρίζει ότι είναι σκιά· πιστεύει ότι είναι το φως. Δεν είναι κακό με την απόλυτη έννοια —είναι απλώς η μορφή που παίρνει η θεϊκή ενέργεια όταν ξεχνά την πηγή της. Αλλά αυτή η λήθη είναι το μεγάλο πέπλο, το σύννεφο που στέκεται ανάμεσα στην ψυχή και τον ήλιο που κουβαλάει μέσα της. Ολόκληρη η πνευματική οδός, για τον Ρουμί, είναι η προοδευτική αραίωση και η τελική διάλυση αυτού του πέπλου.

V. Η Οδός της Καύσης: Αγάπη, Αφανισμός και Επιστροφή

Πώς επιστρέφει η ψυχή; Αυτό είναι το ερώτημα που το Μαθναβί —το μεγάλο ποτάμι-ποίημα του Ρουμί, είκοσι πέντε χιλιάδες στίχοι που ρέουν μέσα από έξι τεράστια βιβλία— θέτει και ξαναθέτει με χίλιους διαφορετικούς τρόπους. Και η απάντηση που δίνει, πάντοτε, είναι η ίδια: όχι μέσω επιχειρήματος, όχι μέσω πειθαρχίας μόνον, όχι μέσω της υπομονετικής συσσώρευσης θεολογικής γνώσης, αλλά μέσω της Αγάπης —της καταναλωτικής, παράλογης, διαλυτικής-του-κόσμου φωτιάς του ʿishq.

Ο Ρουμί δεν απορρίπτει τον λόγο. Τον αναγνωρίζει ως τον αντιβασιλέα του Θεού, μια ευγενή ικανότητα, έναν απαραίτητο οδηγό μέχρι ένα ορισμένο ύψος. Αλλά όπως ένα άλογο εξυπηρετεί καλά τον αναβάτη σε στερεό έδαφος και γίνεται άχρηστο στην όχθη της θάλασσας, έτσι και ο λόγος εξυπηρετεί πιστά την ψυχή μέχρι τη στιγμή που πρέπει να πατήσει στο νερό της άμεσης εμπειρίας. Σε αυτό το κατώφλι, ο λόγος πρέπει να αφεθεί πίσω. Αυτό που μεταφέρει την ψυχή απέναντι είναι η Αγάπη —όχι η μαλακή, αναπαυτική αγάπη της ευχάριστης συντροφιάς, αλλά μια αγάπη που καίει, που γδύνει, που δεν αφήνει τίποτα όρθιο εκτός από τον Αγαπημένο. Αυτή είναι η αγάπη που ανακάλυψε ο Ρουμί στη συνάντησή του με τον περιπλανώμενο δερβίση Σαμς-ι-Ταμπρίζι το 1244 μ.Χ., μια συνάντηση τόσο σεισμική, τόσο αφανιστική, που έσπασε το υπάρχον εγώ του Ρουμί και έχυσε ένα νέο σύμπαν στον χώρο που άφησε.

Η μυστική οδός που περιγράφει ο Ρουμί διανύεται μέσα από μια σειρά θανάτων, ο καθένας πιο εσωτερικός από τον προηγούμενο. Δίνει φωνή σε μια μεγάλη ανοδική σκάλα μεταμόρφωσης: Πέθανα ως ορυκτό και έγινα φυτό· πέθανα ως φυτό και ανέβηκα σε ζώο· πέθανα ως ζώο και έγινα άνθρωπος. Κάθε θάνατος δεν είναι καταστροφή αλλά ανάσταση —η παράδοση μιας μικρότερης ταυτότητας για να λάβει μια μεγαλύτερη. Και στην κορυφή αυτής της σκάλας βρίσκεται ο θάνατος των θανάτων: fanāʾ, ο αφανισμός, η διάλυση του εγωικού εαυτού μέσα στον ωκεανό της θεϊκής Ύπαρξης. Αυτή είναι η στιγμή προς την οποία τείνει όλη η λαχτάρα, η στιγμή που το καλάμι φτάνει στο λιβάδι των καλαμιών.

«Πέρα από τις ιδέες του σωστού και του λάθους, υπάρχει ένα λιβάδι. Θα σε συναντήσω εκεί. Όταν η ψυχή ξαπλώσει σε εκείνο το χορτάρι, ο κόσμος είναι πολύ γεμάτος για να μιλήσουμε γι’ αυτόν.»

Αυτό που μένει μετά τον αφανισμό δεν είναι κενό αλλά πληρότητα —μια πληρότητα τόσο απόλυτη που κάνει κάθε προηγούμενη πληρότητα να φαίνεται σαν απουσία. Αυτή είναι η βαθμίδα που ο Ρουμί ονομάζει baqāʾ bi'llāh: επιβίωση μέσω του Θεού, ζωή που δεν ζει πια από τον στενό περίβολο του χωρισμένου εαυτού αλλά από την απεριόριστη ανοιχτότητα του θείου. Ο μύστης βλέπει με τα μάτια του Θεού, αγαπά με την καρδιά του Θεού, μιλά με τη γλώσσα του Θεού. Το σύνορο ανάμεσα στον εραστή και τον Αγαπημένο δεν έχει σβήσει —έχει αποκαλυφθεί ότι ποτέ δεν υπήρξε. Αυτό ήταν που ενσάρκωνε τόσο τέλεια ο Σαμς της Τεμπρίζ, ώστε ο Ρουμί μπορούσε μόνο να τον περιγράψει ως έναν άνθρωπο τόσο διαφανή στο θείο, που το να κοιτάς επάνω του ήταν να κοιτάς το πρόσωπο του ίδιου του Θεού.

VI. Μουσική, Στροβιλισμός και η Γλώσσα της Σιωπής

Το να μιλάμε για τον Ρουμί χωρίς να μιλάμε για μουσική και κίνηση είναι σαν να μιλάμε για φως χωρίς να μιλάμε για λάμψη. Το samāʿ —η πνευματική ακρόαση, η τελετή της μουσικής και του ιερού χορού— δεν ήταν για τον Ρουμί διασκέδαση, ούτε απλή τελετουργία, αλλά ο πιο άμεσος διαθέσιμος δρόμος προς την εμπειρία της ένωσης. Όταν αρχίζει η μουσική και ο δερβίσης αρχίζει να στριφογυρίζει, το στριφογυριστό σώμα γίνεται μεταφορά που έχει γίνει σάρκα: ο στρόβιλος είναι η ψυχή που περιφέρεται γύρω από τον θεϊκό της ήλιο, τα χέρια απλωμένα σε υποδοχή χάριτος και διανομή αγάπης, το λευκό ρούχο σάβανο για το εγώ και ένδυμα για το πνεύμα που αναγεννιέται.

Το καλάμι-φλάουτο —το nay— είναι το υπέρτατο σύμβολο στον φανταστικό κόσμο του Ρουμί ακριβώς επειδή η μουσική του είναι αχώριστη από την πληγή του. Το καλάμι κλαίει επειδή κόπηκε. Το κοίλο εσωτερικό του, το κενό που κάνει τη μουσική δυνατή, είναι η πληγή του χωρισμού που έχει γίνει παραγωγική. Κάθε άνθρωπος που έχει γνωρίσει θλίψη, που έχει σταθεί στην άκρη της απουσίας και έχει νιώσει την αδιαφορία του σύμπαντος, και που έχει, κάπως ανεξήγητα, βρει σε αυτή την ίδια ερήμωση μια ομορφιά πιο απόλυτη από κάθε ηδονή —ένας τέτοιος άνθρωπος γνωρίζει τι γνωρίζει το καλάμι. Η πληγή είναι το στόμα μέσα από το οποίο μιλά το θείο.

Και όμως, πέρα ακόμα και από τη μουσική, πέρα ακόμα και από την έκσταση του στροβιλισμού, υπάρχει μια σιωπή την οποία ο Ρουμί περιβάλλει με εξαιρετική ευλάβεια: η σιωπή που δεν είναι απουσία ήχου αλλά η παρουσία της ίδιας της Παρουσίας. Η γλώσσα του μύστη —μεταφορά, παράδοξο, εικόνα, αντίφαση— δεν είναι αποτυχία της έκφρασης αλλά σκόπιμη στρατηγική για να προσεγγίσει αυτό που δεν μπορεί να εκφραστεί άμεσα. Κάθε εικόνα δείχνει πέρα από τον εαυτό της. Κάθε λέξη, όταν χρησιμοποιείται ειλικρινά, χειρονομεί προς την ίδια της την ανεπάρκεια. Ο Αγαπημένος δεν μπορεί να ονομαστεί, και έτσι ο Ρουμί δίνει στον Αγαπημένο χίλια ονόματα —κρασί, φωτιά, ωκεανός, ήλιος, το πρόσωπο του Φίλου— γνωρίζοντας ότι κανένα από αυτά δεν θα κάνει, και ότι η ίδια η συσσώρευση των ανεπαρκών ονομάτων περιγράφει κάπως μια επάρκεια που κανένα μεμονωμένο όνομα δεν θα μπορούσε να φτάσει.

VII. Ο Κύκλος Κλείνει: Ο Τελικός Προορισμός της Ύπαρξης

Όλα τα ποτάμια ρέουν στη θάλασσα, και η θάλασσα δεν γεμίζει. Η συνολική μεταφυσική του Ρουμί έχει σχήμα κύκλου —ή μάλλον, σχήμα ανάσας: μια εκπνοή από τη θεϊκή πηγή προς την πολλαπλότητα της δημιουργημένης ύπαρξης, και μια εισπνοή πίσω προς την πηγή από την οποία προήλθαν όλα. Ο τελικός προορισμός της ύπαρξης δεν είναι κάποιος εξωτερικός παράδεισος πέρα από τον θάνατο, όχι κάποια ανταμοιβή που μοιράζεται από έξω από έναν κυρίαρχο θεό. Είναι η αναγνώριση και η πραγματοποίηση αυτού που πάντοτε ήταν ήδη αληθινό: ότι η ψυχή ποτέ δεν χωρίστηκε από τον Θεό, ότι η Ύπαρξη είναι μία, ότι η Αγάπη είναι η ουσία και το έδαφος και η ατμόσφαιρα όλων όσων υπάρχουν.

Σε εσχατολογικούς όρους, ο Ρουμί δέχεται το ισλαμικό πλαίσιο του θανάτου και της ανάστασης, αλλά το διαβάζει με τη διαφάνεια του μύστη που βλέπει πέρα από την εξωτερική μορφή προς την εσωτερική πραγματικότητα. Ο πραγματικός θάνατος, διδάσκει, δεν συμβαίνει στο τέλος της βιολογικής ζωής αλλά μέσα στη μέση της, κάθε φορά που το εγωικό εγώ παραδίδει τη λαβή του στην ψευδή κυριαρχία του. Η πραγματική ανάσταση είναι η αφύπνιση στη θεϊκή πραγματικότητα που συμβαίνει σε αυτό το σώμα, σε αυτή την ανάσα, σε αυτή την ίδια στιγμή της λαχτάρας. Ο παράδεισος που μετράει είναι το wuṣūl —η άφιξη, η ένωση, η εμπειρία του εραστή που αναπαύεται στην παρουσία του Αγαπημένου χωρίς κανένα πέπλο χωρισμού να απομένει.

Ο ωκεανός δεν μειώθηκε στέλνοντας τα κύματά του. Ο ήλιος δεν εξαντλήθηκε πλημμυρίζοντας τον κόσμο με φως. Ο Θεός δεν μειώθηκε ξεχειλίζοντας στη δημιουργία. Όλο το δράμα της ύπαρξης —η κάθοδος στην ύλη, η μακριά μαθητεία της ενσαρκωμένης ζωής, η αγωνία του χωρισμού, η καύση της αγάπης, ο αφανισμός του εαυτού, η αναγνώριση της ένωσης— ήταν, από την αρχή, ο τρόπος του Κρυμμένου Θησαυρού να γνωρίσει τον ανεξάντλητο πλούτο του. Η δημιουργία δεν ήταν ποτέ αποχώρηση από το θείο· ήταν πάντοτε το θείο στη πράξη του να γνωρίζει τον εαυτό του, να αγαπά τον εαυτό του, να θεωρεί την ίδια του την ομορφιά στον καθρέφτη εκατομμυρίων ανθρώπινων καρδιών.

«Δεν είσαι μια σταγόνα στον ωκεανό. Είσαι ολόκληρος ο ωκεανός σε μια σταγόνα.»

VIII. Χτυπώντας από Μέσα: Ένας Τελικός Στοχασμός

Υπάρχει μια πόρτα. Κάθε ανθρώπινο ον στέκεται μπροστά της, αν και οι περισσότεροι δεν την αναγνωρίζουν ως πόρτα, πιστεύοντας ότι είναι τοίχος. Από τη μια πλευρά αυτής της πόρτας: ο συνηθισμένος κόσμος της όρεξης και της αγωνίας, της αρπαγής και της θλίψης, ενός εαυτού που μετριέται με άλλους εαυτούς και βρίσκεται διαρκώς είτε πολύ μεγάλος είτε πολύ μικρός. Από την άλλη πλευρά: η τεράστια, λαμπρή, ανώνυμη χώρα που ο Ρουμί πέρασε τη ζωή του περιγράφοντάς την χωρίς ποτέ να μπορέσει να την περιέχει σε περιγραφή. Και η εξαιρετική, σχεδόν αφόρητη αποκάλυψη όλης της διδασκαλίας του Ρουμί δίνεται σε μια μοναδική εικόνα: ότι χτυπούσαμε αυτή την πόρτα από έξω, περνώντας τις ζωές μας σε πνευματική προσπάθεια και λαχτάρα και αναζήτηση —και η πόρτα, που ποτέ δεν ήταν κλειδωμένη, ανοίγει για να αποκαλύψει ότι ήμασταν πάντοτε, ήδη, από μέσα.

Αυτό δεν είναι το τέλος της αναζήτησης αλλά η μεταμόρφωσή της. Δεν κάνει τη λαχτάρα να εξαφανιστεί· αποκαλύπτει τη λαχτάρα ως την ίδια μια μορφή της παρουσίας του Αγαπημένου μέσα μας, η θεϊκή Αγάπη που τραβά τον εαυτό της σπίτι μέσω του μέσου μιας ανθρώπινης καρδιάς. Το καλάμι δεν σταματά να κλαίει όταν ξαναενώνεται με το λιβάδι των καλαμιών· η κραυγή απλώς αλλάζει χαρακτήρα. Αντί για την κραυγή της αγωνίας, γίνεται η κραυγή του θαύματος —ενός όντος που έχει ανακαλύψει ότι ήταν πάντοτε αυτό που αναζητούσε, ότι ο αναζητητής και το αναζητούμενο ήταν πάντοτε ένα.

Το όραμα του Ρουμί προσφέρει στον αναγνώστη όχι ένα σύστημα πεποιθήσεων για υιοθέτηση αλλά μια πρόσκληση σε μια ποιότητα προσοχής —έναν τρόπο να κοιτάζει κανείς τη δική του λαχτάρα, τη δική του θλίψη, τις δικές του στιγμές ανεξήγητης ομορφιάς και απροσδόκητης αγάπης, ως τα αποτυπώματα του Κρυμμένου Θησαυρού σε κάθε επιφάνεια που αγγίζει. Κάθε θλίψη που μας κόβει ανοιχτούς είναι, στο όραμά του, το μαχαίρι του καλαμιού που ανοίγει χώρο για μουσική. Κάθε αγάπη που μας κατακλύζει είναι ο ωκεανός που θυμίζει στο κύμα από τι είναι φτιαγμένο. Κάθε στιγμή ακινησίας στην οποία, για μια στιγμή, ο θόρυβος του εαυτού σιωπά, είναι η στιγμή πριν ανοίξει η πόρτα —η παύση στην οποία θυμόμαστε, όσο σύντομα κι αν είναι, ότι χτυπούσαμε πάντοτε από μέσα.

~

Τζαλάλ αλ-Ντίν Μουχάμαντ Ρουμί (1207–1273 μ.Χ.)