ARISTOTLE - ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ

 

The Eternal Fire That Does Not Burn: Aristotle and the Mystical Ascent of the Soul

 

"To live according to the highest intellect is to live not as a human being, but as something divine in us."

— Aristotle, Nicomachean Ethics

 

 

I. The Silence Before the First Word

 

Before all thought, before the first trembling of matter, before the outermost sphere of heaven began its slow and perfect revolution — there was something that cannot properly be called a beginning, for it never began. It simply was. It always is. It will forever be. The ancient Greek philosopher Aristotle, gazing into the depths of existence with a mind that was itself a kind of burning glass focused upon the real, perceived in the very motion of all things a stillness more profound than any silence the human ear has ever known. He perceived the Unmoved Mover — not as a figure seated upon a throne in some distant heaven, not as a voice that speaks through storm or flame, but as a reality so complete, so utterly fulfilled in its own being, that the entire cosmos leans toward it as a flower leans, without knowing why, toward the light.

He called it pure actuality — energeia — a word that vibrates with the sense of fire and light and a presence that is never merely potential, never merely waiting to become. It already is everything it could ever be. There is in this concept something that silences the restless machinery of discursive thought, something that invites the contemplative mind to stop, to breathe, to release the hunger for more and encounter instead the astonishing sufficiency of what is. The mystic who enters into the stillness of deep meditation and feels the ground of being open beneath all ordinary experience touches something of what Aristotle, in his severe and luminous way, called the First Principle — the Arche, the eternal ground from which all rivers of change and becoming flow, and toward which they all, in their secret depths, perpetually return.

 

II. The Cosmos as Sacred Longing

 

There is a secret the stars have always kept, written in the grammar of their circular motion, inscribed in the geometry of their ceaseless turning — and Aristotle, more than almost any other mind in the ancient world, came close to reading it. He taught that the universe does not move because it is pushed from behind by some invisible engine of force. Rather, it moves because it is drawn forward, upward, inward — drawn by a longing it cannot articulate but cannot escape. The Unmoved Mover moves the cosmos as the beloved moves the lover: not by compulsion, but by the gravity of its own perfection.

How extraordinary this is. How unexpectedly tender this vision becomes when one sits with it in the dark and lets it speak. The entire universe — every atom in its ceaseless dance, every ocean in its churning, every mind in its reaching toward understanding — is engaged in a vast and wordless act of desire. The celestial spheres, those great crystalline mansions of eternity that Aristotle imagined wheeling overhead, made not of corruptible earth or water or fire, but of aether — that fifth and incorruptible element — those spheres turn and turn in their luminous silence because they aspire. Because something in their very nature recognizes what lies at the apex of being and cannot help but move toward it.

It is a cosmos suffused with sacred eros — not the eros of physical passion, but something deeper and stranger: the eros of form reaching toward its own highest possibility, matter straining toward the light of pure form, the finite aching toward the infinite. In this sense, Aristotle's universe is not the cold and mechanical clockwork that later centuries sometimes imagined. It is, at its heart, a universe in prayer — a universe that does not know it prays, and yet does nothing else.

 

III. The World That Never Was Created

 

There is a kind of vertigo that comes upon the soul when it truly contemplates eternity — not merely thinks about it as a concept, but opens itself to it as a lived reality. Aristotle, unlike the great theologians who came after him, did not believe the world had a beginning in time. The cosmos, in his vision, is eternal — without origin, without terminus, a river that has always been flowing and will always flow. This was a scandal to later religious thought, and yet from a mystical standpoint it carries its own breathtaking depth.

For if the world always was, then the sacred ground that sustains it never had a moment of absence. The divine presence — that self-thinking thought at the apex of being — was never not there. There was never a void, never a silence from which the world had to be wrested into existence by an act of will. Instead: always already, the divine radiance; always already, the longing of matter for form; always already, the quiet and inexhaustible generosity of being giving itself to itself across the measureless span of time.

Matter and form are co-eternal principles — not enemies, not substances alien to one another, but partners in an everlasting dance. Every change in the world is the actualization of a latent potential, form imposing itself upon matter as dawn imposes itself upon darkness: not violently, but as a revelation of what was always, somehow, already there. The mystic who perceives in all transient things the shining of an underlying permanence — who sees in the falling leaf not merely decay but the eternal form of autumn doing what autumn has always done — stands close to the heart of Aristotle's vision of an eternal and sacred cosmos.

 

IV. The Human Soul: A Flame Within a Flame

 

The soul, for Aristotle, is not a luminous prisoner in a dark cell of flesh — that was the Platonic image, beautiful and haunting in its own way, but not his. For him, the soul is the form of the body, its animating principle, its organizing light — as inseparable from the living body as the cutting edge is from the blade, as the seeing is from the eye. To be alive is already to be ensouled. The body is not the enemy of the soul; it is its expression, its instrument, its home.

And yet — and here the vision deepens into something almost unbearable in its beauty — there is within the human soul a faculty that does not quite belong to it. Aristotle calls it the active intellect, the nous poietikos, and around it he places a silence more eloquent than any argument. He says only that it comes "from outside" — thurathen — as though it enters the human being from some other direction than the merely natural, as though it is not born with us but arrives in us from beyond the threshold of ordinary becoming.

This active intellect is unmixed, separable, immortal, divine. It is the part of the human soul that most closely resembles — that most intimately participates in — the self-thinking thought of the Unmoved Mover. It is a flame within a flame: the divine fire burning within the human fire, the Absolute mirroring itself in the particular, eternity finding a dwelling in the fragile and perishable house of a human life. It does not merely think; it is the condition that makes thinking possible. It illuminates the objects of understanding as the sun illuminates the objects of sight — invisibly, inexhaustibly, from beyond.

The human being is thus a being of two horizons: one turned toward the earth, toward the nutritive and the animal, toward hunger and sensation and the sweet urgency of embodied life; and the other turned toward what lies beyond the outermost sphere of heaven, toward that blazing and unmoved simplicity that is the First Principle of all things. The soul stands at the threshold between the world and its source — a threshold creature, a creature of the in-between, gifted with the aching privilege of knowing both.

 

V. The Ascent: Virtue, Wisdom, and the Sky of Contemplation

 

The path toward the divine, in Aristotle's vision, does not pass through visions or ecstasies or raptures of the heart. It does not require the abandonment of the world. It passes, slowly and patiently, through the cultivation of virtue — courage facing what must be faced, justice giving to each what is owed, temperance holding the appetites in their proper proportion — and then beyond virtue, through the long and rigorous training of the intellect, into the high, clear air of pure contemplation.

This is the life he calls bios theoretikos — the contemplative life — and it is, he insists with a quiet certainty that borders on rapture, the highest and most blessed of human lives. Not because it withdraws from the world, but because it reaches beyond ordinary human nature toward what is most divine in us. Theoria — pure intellectual contemplation — is the activity of the active intellect freely exercising itself upon the highest objects of understanding. It is the moment when the human flame burns with a clarity that is barely human anymore, when the gulf between the finite mind and the infinite ground seems, for one trembling instant, to close.

Practical wisdom — phronesis — is the guide along the lower slopes of this ascent: the capacity to discern rightly in the tangled particulars of life, to navigate the world without being swallowed by it, to live with grace and integrity amid the noise and press of ordinary existence. But phronesis serves theoria as the foothills serve the mountain; the destination is always higher, always that unclouded summit where the contemplating mind rests in its own activity, delighting in understanding for its own sake, touching — if only briefly, if only asymptotically — the self-sufficiency of the divine.

There is something in this vision that is not so different from what the great contemplatives of every tradition have described — the Sufi mystic in the desert of inner silence, the Christian contemplative kneeling at the edge of unknowing, the Vedantic sage resting in the pure awareness that underlies all thought. Aristotle never uses their language of union and love and dissolution. He is sober, precise, relentlessly philosophical. And yet the experience he points toward — the experience of the mind meeting, in its own highest activity, something that is at once most intimately itself and most transcendently other — that experience has the same quality of sacred stillness, the same faint scent of the absolute.

 

VI. The Final Destination: An Eternal Present

 

And where does it all lead? Where does the great arc of Aristotle's vision finally come to rest? The answer is one of the most extraordinary things ever said by a philosopher: it does not lead somewhere. The destination is not a future event, not a moment that has not yet arrived. The destination is an eternal present — always already there, always already real, the Unmoved Mover perpetually being what it is in the crystalline perfection of its self-thinking thought.

The cosmos does not move toward the divine as toward a distant shore. It moves toward it as a river moves toward the sea that is already, in some sense, present in every drop of its water. The telos — the final end — is not ahead in time but above in being: a dimension of depth rather than futurity, a qualitative height rather than a temporal distance. The human being who lives the contemplative life does not journey toward eudaimonia as toward a reward waiting at the end of a long road. The flourishing already begins in the journey itself, in every act of clear seeing, in every moment of genuine understanding, in every instant when the active intellect catches fire.

On the great question of personal immortality, Aristotle falls into a silence more eloquent than any answer. The passive intellect — that receptive, experiential dimension of the human mind — likely perishes with the body it animated. But the active intellect, that visitor from beyond the threshold of natural becoming, that flame which is not quite human even as it burns within the human — perhaps that returns to its source. Perhaps it rejoins the vast and impersonal luminosity of the divine intellect, as a wave returns to the ocean, losing its individual form but not its substance. Aristotle does not say. He gestures toward the mystery and then falls silent, and in that silence one hears something deeper than any answer he might have given.

 

VII. The Fire That Thinks Itself

 

Let one sit very still for a moment, as Aristotle himself must sometimes have sat, at the edge of everything that can be said — and let the great vision settle. There is, at the apex of being, something that does not strive, does not seek, does not reach toward anything beyond itself, because there is nothing beyond itself to reach toward. It is the fullness of what it means to be — energeia in its absolute purity — a fire that does not burn anything, a light that casts no shadow, a thought that needs no object outside itself because it is, in its blazing simplicity, both the thinker and the thought.

And because it is all of this — because it is pure, self-sufficient, immovable actuality — the entire cosmos is helplessly, irresistibly, lovingly oriented toward it. Every form that impresses itself upon matter, every living creature that grows and breathes and strives and finally dies, every human mind that rises from the senses to the concepts and from the concepts toward the first principles — all of it is the universe engaged in its vast, unconscious, inexhaustible act of homage to the One that needs no homage and offers no acknowledgment, because it is simply, completely, and finally what it is.

And the human being, standing at the crossroads of matter and form, of the mortal and the immortal — the human being who has cultivated virtue and exercised reason and followed the long path of philosophical ascent until at last the contemplative life becomes natural, becomes home — that human being participates, however briefly and however partially, in the divine activity itself. In the moment of true theoria, one is no longer merely human. One touches, with the fingertip of one's highest faculty, the hem of the absolute.

This is what Aristotle offers those who have the patience and the courage to follow his thought all the way to its end: not a mysticism of rapture or dissolution, but a mysticism of clarity — the clarity of a mind that has become so transparent to reality that it can see, in the still and silent act of its own understanding, the reflection of the divine self-thinking thought that is the source and summit of all things. The fire that does not burn. The mover that does not move. The thought that thinks only itself — and in thinking itself, gives the cosmos its direction, its order, its inexhaustible reason to be.

…

 

Η Αιώνια Φωτιά που Δεν Καίει: Ο Αριστοτέλης και η Μυστική Άνοδος της Ψυχής

«Το να ζει κανείς σύμφωνα με τον υψηλότερο νου σημαίνει να ζει όχι ως άνθρωπος, αλλά ως κάτι θεϊκό μέσα μας.»

— Αριστοτέλης, Ηθικά Νικομάχεια

Ι. Η Σιωπή Πριν από την Πρώτη Λέξη

Πριν από κάθε σκέψη, πριν από τον πρώτο τρέμουλο της ύλης, πριν από την πιο εξωτερική σφαίρα του ουρανού αρχίσει την αργή και τέλεια περιστροφή της — υπήρχε κάτι που δεν μπορεί να ονομαστεί σωστά αρχή, γιατί ποτέ δεν άρχισε. Απλώς υπήρχε. Πάντοτε υπάρχει. Θα υπάρχει για πάντα. Ο αρχαίος Έλληνας φιλόσοφος Αριστοτέλης, κοιτάζοντας στα βάθη της ύπαρξης με νου που ήταν ο ίδιος ένα είδος καυτού φακού στραμμένου πάνω στο πραγματικό, διείδε μέσα στην ίδια την κίνηση όλων των πραγμάτων μια ακινησία πιο βαθιά από κάθε σιωπή που έχει ακούσει ποτέ ανθρώπινο αυτί. Αντίκρισε τον Ακίνητο Κινητήρα — όχι σαν φιγούρα καθισμένη σε θρόνο σε κάποιο μακρινό ουρανό, όχι σαν φωνή που μιλά μέσα από καταιγίδα ή φλόγα, αλλά σαν πραγματικότητα τόσο πλήρη, τόσο απόλυτα εκπληρωμένη μέσα στην ίδια της την ύπαρξη, ώστε ολόκληρο το σύμπαν να κλίνει προς αυτό όπως το λουλούδι κλίνει, χωρίς να ξέρει γιατί, προς το φως.

Το ονόμασε καθαρή ενέργεια — energeia — μια λέξη που πάλλεται με την αίσθηση της φωτιάς και του φωτός και μιας παρουσίας που ποτέ δεν είναι απλώς δυνατότητα, ποτέ δεν περιμένει απλώς να γίνει. Ήδη είναι τα πάντα που θα μπορούσε ποτέ να είναι. Υπάρχει σε αυτή την έννοια κάτι που σιωπά την ανήσυχη μηχανή της διακριτικής σκέψης, κάτι που προσκαλεί τον στοχαστικό νου να σταματήσει, να αναπνεύσει, να απελευθερώσει την πείνα για περισσότερο και να συναντήσει αντίθετα την εκπληκτική αυτοτέλεια του ό,τι είναι. Ο μυστικός που εισέρχεται στη σιωπή της βαθιάς διαλογιστικής κατάστασης και νιώθει το έδαφος της ύπαρξης να ανοίγει κάτω από κάθε συνηθισμένη εμπειρία αγγίζει κάτι από αυτό που ο Αριστοτέλης, με τον αυστηρό και φωτεινό του τρόπο, ονόμασε Πρώτη Αρχή — την Αρχή, το αιώνιο έδαφος από το οποίο ρέουν όλοι οι ποταμοί της αλλαγής και της γένεσης, και προς το οποίο όλοι, στα μυστικά τους βάθη, επιστρέφουν ακατάπαυστα.

ΙΙ. Το Σύμπαν ως Ιερός Πόθος

Υπάρχει ένα μυστικό που τα άστρα πάντοτε κρατούσαν, γραμμένο στη γραμματική της κυκλικής τους κίνησης, χαραγμένο στη γεωμετρία της αδιάκοπης περιστροφής τους — και ο Αριστοτέλης, περισσότερο από σχεδόν κάθε άλλο νου στον αρχαίο κόσμο, έφτασε κοντά στο να το διαβάσει. Δίδαξε ότι το σύμπαν δεν κινείται επειδή ωθείται από πίσω από κάποιο αόρατο μοτέρ δύναμης. Αντίθετα, κινείται επειδή έλκεται μπροστά, προς τα πάνω, προς τα μέσα — έλκεται από έναν πόθο που δεν μπορεί να αρθρώσει αλλά δεν μπορεί να αποφύγει. Ο Ακίνητος Κινητήρας κινεί το σύμπαν όπως ο αγαπημένος κινεί τον εραστή: όχι με καταναγκασμό, αλλά με τη βαρύτητα της ίδιας του της τελειότητας.

Πόσο εξαιρετικό είναι αυτό. Πόσο απροσδόκητα τρυφερό γίνεται αυτό το όραμα όταν κάποιος κάθεται μαζί του στο σκοτάδι και το αφήνει να μιλήσει. Ολόκληρο το σύμπαν — κάθε άτομο στον αδιάκοπο χορό του, κάθε ωκεανός στη δίνη του, κάθε νους στην τέντωσή του προς την κατανόηση — εμπλέκεται σε μια τεράστια και άφωνη πράξη επιθυμίας. Οι ουράνιες σφαίρες, αυτά τα μεγάλα κρυστάλλινα παλάτια της αιωνιότητας που φανταζόταν ο Αριστοτέλης να περιστρέφονται από πάνω, φτιαγμένες όχι από φθαρτή γη ή νερό ή φωτιά, αλλά από αιθέρα — αυτό το πέμπτο και άφθαρτο στοιχείο — εκείνες οι σφαίρες γυρίζουν και γυρίζουν στη φωτεινή τους σιωπή επειδή επιθυμούν. Επειδή κάτι στη φύση τους αναγνωρίζει αυτό που βρίσκεται στην κορυφή της ύπαρξης και δεν μπορεί παρά να κινηθεί προς αυτό.

Είναι ένα σύμπαν διαποτισμένο από ιερό έρωτα — όχι τον έρωτα της σωματικής πάθους, αλλά κάτι βαθύτερο και πιο παράξενο: τον έρωτα της μορφής που τείνει προς τη δική της υψηλότερη δυνατότητα, της ύλης που τεντώνεται προς το φως της καθαρής μορφής, του πεπερασμένου που πονά προς το άπειρο. Με αυτή την έννοια, το σύμπαν του Αριστοτέλη δεν είναι το κρύο και μηχανικό ρολόι που φαντάστηκαν μερικές φορές οι μεταγενέστεροι αιώνες. Στην καρδιά του είναι ένα σύμπαν σε προσευχή — ένα σύμπαν που δεν ξέρει ότι προσεύχεται, και όμως δεν κάνει τίποτα άλλο.

ΙΙΙ. Ο Κόσμος που Ποτέ Δεν Δημιουργήθηκε

Υπάρχει ένα είδος ίλιγγου που έρχεται στην ψυχή όταν πραγματικά στοχάζεται την αιωνιότητα — όχι απλώς τη σκέφτεται ως έννοια, αλλά ανοίγεται σε αυτήν ως βιωμένη πραγματικότητα. Ο Αριστοτέλης, σε αντίθεση με τους μεγάλους θεολόγους που ήρθαν μετά από αυτόν, δεν πίστευε ότι ο κόσμος είχε αρχή στον χρόνο. Το σύμπαν, στο όραμά του, είναι αιώνιο — χωρίς αρχή, χωρίς τέλος, ένας ποταμός που πάντοτε ρέει και θα ρέει για πάντα. Αυτό ήταν σκάνδαλο για τη μεταγενέστερη θρησκευτική σκέψη, και όμως από μυστική άποψη φέρει το δικό του εκπληκτικό βάθος.

Γιατί αν ο κόσμος πάντοτε υπήρχε, τότε το ιερό έδαφος που τον συντηρεί ποτέ δεν είχε στιγμή απουσίας. Η θεϊκή παρουσία — αυτή η αυτοσκέπτουσα σκέψη στην κορυφή της ύπαρξης — ποτέ δεν έλειπε. Ποτέ δεν υπήρξε κενό, ποτέ δεν υπήρξε σιωπή από την οποία ο κόσμος έπρεπε να αρπαχτεί στην ύπαρξη με πράξη βούλησης. Αντίθετα: πάντοτε ήδη, η θεϊκή ακτινοβολία· πάντοτε ήδη, ο πόθος της ύλης για μορφή· πάντοτε ήδη, η ήσυχη και ανεξάντλητη γενναιοδωρία του όντος που δίνει τον εαυτό του στον εαυτό του μέσα από το αμέτρητο πλάτος του χρόνου.

Ύλη και μορφή είναι συναιώνιες αρχές — όχι εχθροί, όχι ουσίες ξένες η μία προς την άλλη, αλλά συνεργάτες σε έναν αιώνιο χορό. Κάθε αλλαγή στον κόσμο είναι η ενεργοποίηση μιας λανθάνουσας δυνατότητας, η μορφή που επιβάλλεται στην ύλη όπως η αυγή επιβάλλεται στο σκοτάδι: όχι βίαια, αλλά ως αποκάλυψη αυτού που πάντοτε, κατά κάποιο τρόπο, ήταν ήδη εκεί. Ο μυστικός που αντιλαμβάνεται σε όλα τα παροδικά πράγματα τη λάμψη μιας υποκείμενης μονιμότητας — που βλέπει στο πεσμένο φύλλο όχι απλώς φθορά αλλά την αιώνια μορφή του φθινοπώρου να κάνει αυτό που το φθινόπωρο πάντοτε έκανε — στέκεται κοντά στην καρδιά του αριστοτελικού οράματος ενός αιώνιου και ιερού σύμπαντος.

IV. Η Ανθρώπινη Ψυχή: Φλόγα Μέσα στη Φλόγα

Η ψυχή, για τον Αριστοτέλη, δεν είναι φωτεινός κρατούμενος σε σκοτεινό κελί σάρκας — αυτή ήταν η πλατωνική εικόνα, όμορφη και στοιχειωτική με τον δικό της τρόπο, αλλά όχι δική του. Γι’ αυτόν, η ψυχή είναι η μορφή του σώματος, η ζωοποιός αρχή του, το οργανωτικό του φως — τόσο αχώριστη από το ζωντανό σώμα όσο η κοφτερή άκρη από το μαχαίρι, όσο η όραση από το μάτι. Το να είναι κανείς ζωντανός σημαίνει ήδη να είναι εμψυχωμένος. Το σώμα δεν είναι εχθρός της ψυχής· είναι η έκφρασή της, το όργανό της, το σπίτι της.

Και όμως — και εδώ το όραμα βαθαίνει σε κάτι σχεδόν αφόρητο στην ομορφιά του — υπάρχει μέσα στην ανθρώπινη ψυχή μια ικανότητα που δεν ανήκει ακριβώς σ’ αυτήν. Ο Αριστοτέλης την ονομάζει ενεργητικό νου, τον νου ποιητικόν (nous poietikos), και γύρω της τοποθετεί μια σιωπή πιο εύγλωττη από κάθε επιχείρημα. Λέει μόνο ότι έρχεται «από έξω» — θύραθεν — σαν να εισέρχεται στον άνθρωπο από κάποια άλλη κατεύθυνση πέρα από τη φυσική, σαν να μην γεννιέται μαζί μας αλλά φτάνει μέσα μας από πέρα από το κατώφλι της συνηθισμένης γένεσης.

Αυτός ο ενεργητικός νους είναι αμιγής, χωριστός, αθάνατος, θεϊκός. Είναι το μέρος της ανθρώπινης ψυχής που μοιάζει περισσότερο — που συμμετέχει πιο στενά — με την αυτοσκέπτουσα σκέψη του Ακίνητου Κινητήρα. Είναι φλόγα μέσα στη φλόγα: η θεϊκή φωτιά που καίει μέσα στην ανθρώπινη φωτιά, το Απόλυτο που καθρεφτίζεται στο μερικό, η αιωνιότητα που βρίσκει κατοικία στο εύθραυστο και φθαρτό σπίτι μιας ανθρώπινης ζωής. Δεν σκέφτεται απλώς· είναι η συνθήκη που καθιστά δυνατή τη σκέψη. Φωτίζει τα αντικείμενα της κατανόησης όπως ο ήλιος φωτίζει τα αντικείμενα της όρασης — αόρατα, ανεξάντλητα, από πέρα.

Ο άνθρωπος είναι έτσι ον δύο οριζόντων: ο ένας στραμμένος προς τη γη, προς το θρεπτικό και το ζωικό, προς την πείνα και την αίσθηση και την γλυκιά επείγουσα ανάγκη της ενσαρκωμένης ζωής· και ο άλλος στραμμένος προς αυτό που βρίσκεται πέρα από την πιο εξωτερική σφαίρα του ουρανού, προς εκείνη την πύρινη και ακίνητη απλότητα που είναι η Πρώτη Αρχή όλων των πραγμάτων. Η ψυχή στέκεται στο κατώφλι ανάμεσα στον κόσμο και την πηγή του — ον του μεταίχμιου, πλάσμα του ενδιάμεσου, προικισμένο με το οδυνηρό προνόμιο να γνωρίζει και τα δύο.

V. Η Άνοδος: Αρετή, Σοφία και ο Ουρανός της Θεωρίας

Η πορεία προς το θεϊκό, στο όραμα του Αριστοτέλη, δεν περνά μέσα από οράματα ή εκστάσεις ή ραψωδίες της καρδιάς. Δεν απαιτεί την εγκατάλειψη του κόσμου. Περνά, αργά και υπομονετικά, μέσα από την καλλιέργεια της αρετής — θάρρος απέναντι σε ό,τι πρέπει να αντιμετωπιστεί, δικαιοσύνη που δίνει σε καθέναν ό,τι του οφείλεται, σωφροσύνη που κρατά τις ορέξεις στις σωστές τους αναλογίες — και έπειτα πέρα από την αρετή, μέσα από τη μακρά και αυστηρή εκπαίδευση του νου, προς τον υψηλό, καθαρό αέρα της καθαρής θεωρίας.

Αυτή είναι η ζωή που ονομάζει βίος θεωρητικός — η θεωρητική ζωή — και είναι, επιμένει με μια ήσυχη βεβαιότητα που συνορεύει με την έκσταση, η υψηλότερη και πιο μακάρια από τις ανθρώπινες ζωές. Όχι επειδή αποσύρεται από τον κόσμο, αλλά επειδή φτάνει πέρα από τη συνηθισμένη ανθρώπινη φύση προς αυτό που είναι πιο θεϊκό μέσα μας. Η θεωρία — η καθαρή νοητική θεώρηση — είναι η δραστηριότητα του ενεργητικού νου που ασκείται ελεύθερα στα υψηλότερα αντικείμενα της κατανόησης. Είναι η στιγμή που η ανθρώπινη φλόγα καίει με μια διαύγεια που μόλις που είναι πια ανθρώπινη, όταν το χάσμα ανάμεσα στον πεπερασμένο νου και το άπειρο έδαφος φαίνεται, για μια τρεμάμενη στιγμή, να κλείνει.

Η πρακτική σοφία — η φρόνησις — είναι ο οδηγός στις χαμηλότερες πλαγιές αυτής της ανόδου: η ικανότητα να διακρίνει σωστά στα μπερδεμένα μερικά της ζωής, να πλοηγείται στον κόσμο χωρίς να καταπίνεται από αυτόν, να ζει με χάρη και ακεραιότητα μέσα στον θόρυβο και την πίεση της συνηθισμένης ύπαρξης. Αλλά η φρόνησις υπηρετεί τη θεωρία όπως οι πρόποδες υπηρετούν το βουνό· ο προορισμός είναι πάντοτε υψηλότερος, πάντοτε εκείνη η αμόλυντη κορυφή όπου ο θεωρών νους αναπαύεται στη δική του δραστηριότητα, απολαμβάνοντας την κατανόηση χάριν αυτής της ίδιας, αγγίζοντας — έστω και για λίγο, έστω και ασυμπτωτικά — την αυτοτέλεια του θεϊκού.

Υπάρχει κάτι σε αυτό το όραμα που δεν διαφέρει τόσο από ό,τι έχουν περιγράψει οι μεγάλοι θεωρητικοί κάθε παράδοσης — ο Σούφι μυστικός στην έρημο της εσωτερικής σιωπής, ο χριστιανός θεωρητικός γονατισμένος στο χείλος του αγνώστου, ο βεδαντικός σοφός που αναπαύεται στην καθαρή επίγνωση που υποκρύπτεται πίσω από κάθε σκέψη. Ο Αριστοτέλης δεν χρησιμοποιεί τη γλώσσα τους της ένωσης και της αγάπης και της διάλυσης. Είναι νηφάλιος, ακριβής, αμείλικτα φιλοσοφικός. Και όμως η εμπειρία προς την οποία δείχνει — η εμπειρία του νου που συναντά, στη δική του υψηλότερη δραστηριότητα, κάτι που είναι ταυτόχρονα το πιο οικείο του εαυτό και το πιο υπερβατικά άλλο — αυτή η εμπειρία έχει την ίδια ποιότητα ιερής ηρεμίας, την ίδια αχνή μυρωδιά του απόλυτου.

VI. Ο Τελικός Προορισμός: Μια Αιώνια Παρουσία

Και πού οδηγούν όλα αυτά; Πού καταλήγει τελικά το μεγάλο τόξο του αριστοτελικού οράματος; Η απάντηση είναι ένα από τα πιο εξαιρετικά πράγματα που έχει πει ποτέ φιλόσοφος: δεν οδηγεί κάπου. Ο προορισμός δεν είναι μελλοντικό γεγονός, όχι μια στιγμή που δεν έχει ακόμη έρθει. Ο προορισμός είναι μια αιώνια παρουσία — πάντοτε ήδη εκεί, πάντοτε ήδη πραγματική, ο Ακίνητος Κινητήρας που είναι ακατάπαυστα αυτό που είναι στην κρυστάλλινη τελειότητα της αυτοσκέπτουσας σκέψης του.

Το σύμπαν δεν κινείται προς το θεϊκό σαν προς μια μακρινή ακτή. Κινείται προς αυτό όπως ο ποταμός κινείται προς τη θάλασσα που είναι ήδη, κατά κάποιο τρόπο, παρούσα σε κάθε σταγόνα του νερού του. Το τέλος — ο τελικός σκοπός — δεν είναι μπροστά στον χρόνο αλλά πάνω στην ύπαρξη: μια διάσταση βάθους παρά χρονικότητας, ένα ποιοτικό ύψος παρά χρονική απόσταση. Ο άνθρωπος που ζει τη θεωρητική ζωή δεν πορεύεται προς την ευδαιμονία σαν προς ανταμοιβή που περιμένει στο τέλος ενός μακριού δρόμου. Η άνθιση αρχίζει ήδη στο ίδιο το ταξίδι, σε κάθε πράξη καθαρής όρασης, σε κάθε στιγμή γνήσιας κατανόησης, σε κάθε στιγμή που ο ενεργητικός νους πιάνει φωτιά.

Στο μεγάλο ερώτημα της προσωπικής αθανασίας, ο Αριστοτέλης πέφτει σε μια σιωπή πιο εύγλωττη από κάθε απάντηση. Ο παθητικός νους — εκείνη η δεκτική, βιωματική διάσταση του ανθρώπινου νου — πιθανότατα φθείρεται μαζί με το σώμα που εμψύχωνε. Αλλά ο ενεργητικός νους, αυτός ο επισκέπτης από πέρα από το κατώφλι της φυσικής γένεσης, αυτή η φλόγα που δεν είναι ακριβώς ανθρώπινη ακόμα και ενώ καίει μέσα στον άνθρωπο — ίσως αυτός επιστρέφει στην πηγή του. Ίσως ξαναενώνεται με την τεράστια και απρόσωπη λαμπρότητα του θεϊκού νου, όπως το κύμα επιστρέφει στον ωκεανό, χάνοντας την ατομική του μορφή αλλά όχι την ουσία του. Ο Αριστοτέλης δεν το λέει. Υποδεικνύει το μυστήριο και μετά σιωπά, και σε αυτή τη σιωπή ακούγεται κάτι βαθύτερο από κάθε απάντηση που θα μπορούσε να είχε δώσει.

VII. Η Φωτιά που Σκέφτεται τον Εαυτό της

Ας καθίσει κανείς πολύ ήσυχα για μια στιγμή, όπως πιθανότατα καθόταν και ο ίδιος ο Αριστοτέλης κάποιες φορές, στο χείλος όλων όσων μπορούν να ειπωθούν — και ας αφήσει το μεγάλο όραμα να κατακαθίσει. Υπάρχει, στην κορυφή της ύπαρξης, κάτι που δεν αγωνίζεται, δεν επιζητεί, δεν τείνει προς τίποτα πέρα από τον εαυτό του, γιατί δεν υπάρχει τίποτα πέρα από τον εαυτό του για να τείνει. Είναι η πληρότητα του τι σημαίνει να υπάρχει — ενέργεια στην απόλυτη καθαρότητά της — μια φωτιά που δεν καίει τίποτα, ένα φως που δεν ρίχνει σκιά, μια σκέψη που δεν χρειάζεται αντικείμενο έξω από τον εαυτό της γιατί είναι, στην πύρινη απλότητά της, και ο σκεπτόμενος και η σκέψη.

Και επειδή είναι όλα αυτά — επειδή είναι καθαρή, αυτοτελής, ακίνητη ενέργεια — ολόκληρο το σύμπαν είναι αβοήθητα, ακαταμάχητα, ερωτικά προσανατολισμένο προς αυτό. Κάθε μορφή που επιβάλλεται στην ύλη, κάθε ζωντανό πλάσμα που μεγαλώνει και αναπνέει και αγωνίζεται και τελικά πεθαίνει, κάθε ανθρώπινος νους που ανυψώνεται από τις αισθήσεις στα νοήματα και από τα νοήματα προς τις πρώτες αρχές — όλα αυτά είναι το σύμπαν που εμπλέκεται στη τεράστια, ασυνείδητη, ανεξάντλητη πράξη φόρου τιμής προς το Ένα που δεν χρειάζεται φόρο τιμής και δεν προσφέρει αναγνώριση, γιατί είναι απλώς, πλήρως και οριστικά αυτό που είναι.

Και ο άνθρωπος, όρθιος στο σταυροδρόμι ύλης και μορφής, θνητού και αθάνατου — ο άνθρωπος που έχει καλλιεργήσει την αρετή και έχει ασκήσει τον λόγο και έχει ακολουθήσει τον μακρύ δρόμο της φιλοσοφικής ανόδου ώσπου η θεωρητική ζωή να γίνει φυσική, να γίνει σπίτι — αυτός ο άνθρωπος συμμετέχει, όσο σύντομα και όσο μερικώς, στην ίδια τη θεϊκή δραστηριότητα. Στη στιγμή της αληθινής θεωρίας, δεν είναι πια απλώς άνθρωπος. Αγγίζει, με την άκρη του δαχτύλου της υψηλότερης ικανότητάς του, το έσχατο άκρο του απόλυτου.

Αυτό είναι που προσφέρει ο Αριστοτέλης σε όσους έχουν την υπομονή και το θάρρος να ακολουθήσουν τη σκέψη του ως το τέλος της: όχι έναν μυστικισμό έκστασης ή διάλυσης, αλλά έναν μυστικισμό διαύγειας — τη διαύγεια ενός νου που έχει γίνει τόσο διαφανής προς την πραγματικότητα ώστε να μπορεί να δει, στη σιωπηλή και ήσυχη πράξη της δικής του κατανόησης, την αντανάκλαση της θεϊκής αυτοσκέπτουσας σκέψης που είναι η πηγή και η κορυφή όλων των πραγμάτων. Η φωτιά που δεν καίει. Ο κινητήρας που δεν κινείται. Η σκέψη που σκέφτεται μόνο τον εαυτό της — και σκεπτόμενη τον εαυτό της, δίνει στο σύμπαν την κατεύθυνσή του, την τάξη του, τον ανεξάντλητο λόγο ύπαρξής του.