NIKOS KAZANTZAKIS - ΝΙΚΟΣ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗΣ

 

The Flame That Rises: A Journey Through the Abyss to Being

Introduction: The Call from the Depths

In the twentieth century, from the sun-scorched stones of Crete, there emerged a voice that would speak of mysteries older than civilization itself. Nikos Kazantzakis, born in 1883 in Heraklion, became not merely a writer or philosopher, but a cartographer of the invisible realms—a guide through territories where matter wrestles with spirit, where the human soul stands as bridge between chaos and completion.

His vision, crystallized in the spiritual treatise "Asceticism: The Saviors of God," offers no comfort to those seeking easy certainties. Instead, it presents a path steep and demanding, where the seeker must descend into darkness before ascending toward light, must embrace the terror of the Abyss before discovering the peace of Being. This is not philosophy for the faint of heart, nor mysticism for those who wish only to escape the world. It is a teaching born from the marriage of Western dynamism and Eastern stillness, from Nietzsche's fierce affirmation and Bergson's fluid evolution, from the Christian's passionate struggle and the Buddhist's serene acceptance.

The great religions and philosophies of humanity have always circled around the same eternal questions: What is the First Authority that stands behind all things? How did Creation unfold from the formless into form? What is the human soul, and how does it relate to the Ultimate? By what means may the soul ascend toward its Source? And what, finally, is the destination toward which all existence moves?

Kazantzakis answers these questions not with the dry precision of logic, but with the burning intensity of one who has gazed into the heart of the mystery and emerged transformed.

Chapter One: The Abyss—The Darkness That Contains All Light

Before there was light, there was darkness. Before there was form, there was the formless. Before there was the word, there was silence—not the silence of absence, but the silence of infinite potential, pregnant with all that would ever be.

Kazantzakis names this primal reality the Abyss—not as a place of terror or negation, but as the ultimate ground of being, the vast and fathomless source from which all existence springs. The Abyss is not empty; it is full beyond measure, containing within its darkness all the seeds of light, all the possibilities of form, all the dreams of consciousness not yet awakened.

This is the First Authority, though to call it an "authority" already begins to falsify its nature. For the Abyss has no will in the human sense, no personality that judges or commands. It simply IS—pure, absolute, without attributes, beyond the categories of space and time that govern our ordinary experience. It is the canvas before the painting, the silence before the symphony, the stillness before the dance.

To speak of the Abyss is to speak of what cannot truly be spoken. It transcends all dualities: it is neither being nor non-being, neither presence nor absence, neither light nor darkness, for these are already distinctions that arise within it. The mystics of all traditions have glimpsed this truth: the Tao that cannot be named, the Ein Sof of the Kabbalists, the Brahman without qualities, the Buddhist emptiness that is simultaneously fullness.

Yet Kazantzakis's vision carries a distinctly dynamic quality. The Abyss is not static, not a frozen perfection complete unto itself. Within its depths stirs a great restlessness, a yearning that will not be denied. The Abyss dreams of becoming, of manifesting, of knowing itself through infinite forms. And from this divine discontent, Creation is born.

Chapter Two: The Great Becoming—Matter's Passionate Ascent

From the Abyss emerges Becoming—the vast, tumultuous process by which the formless takes form, by which potential becomes actual, by which the invisible manifests as the visible. This is not a single moment of creation, frozen in time, but an ongoing unfolding, a ceaseless flowering of reality in all its dimensions.

Becoming is the universe in its totality: the whirling galaxies and the spinning atoms, the slow birth of mountains and the quick flash of lightning, the emergence of life from dead matter and consciousness from living flesh. It is evolution not merely as biological process but as cosmic principle—the fundamental law by which all things arise, transform, and move toward greater complexity, greater awareness, greater freedom.

But Becoming is not blind. This is the crucial insight that separates Kazantzakis's vision from mere materialism. The evolutionary process is not random, not purposeless. It has a direction, a telos, an ultimate destination toward which it moves with the inexorable patience of geological time and the fierce urgency of a flame leaping upward.

That destination is Being—not the raw IS of the Abyss, but Being as self-realized, as conscious, as spirit that knows itself. The entire cosmos is engaged in a great work of transformation: the spiritualization of matter, the awakening of consciousness, the return of the manifold to the One—but now enriched, deepened, made luminous by its journey through form.

Imagine a vast ocean that dreams of understanding itself. To do so, it must become waves—countless individual waves, each unique, each experiencing separation, struggle, the joy of cresting and the dissolution of falling. Yet each wave is still the ocean; the ocean loses nothing by becoming waves, but gains the possibility of self-knowledge. So too does the Abyss become the universe, and the universe strives to return to the Abyss—but now awakened, now conscious, now truly Being rather than merely existing.

This is the grand vision: Creation as a circle that returns to its source, but the circle is also a spiral, ascending as it turns. The end is the beginning, but transformed, elevated, made sacred by the journey.

Chapter Three: The Flame—Humanity's Place in the Cosmic Drama

Within this vast cosmic unfolding, humanity holds a unique and terrible privilege. We are not merely spectators to the drama of Becoming; we are its most crucial actors, the points where the universe becomes conscious of itself, where matter looks back upon its source and recognizes, however dimly, the spark of divinity within.

Kazantzakis speaks of the human soul as a flame—a perfect metaphor that captures both our fragility and our fierce vitality. Like a flame, we are sustained by matter yet reach beyond it. Like a flame, we transform what we consume into light and heat, into energy and awareness. Like a flame, we are always in motion, never static, always either growing or diminishing.

"No one can put me out," declares this flame of consciousness. For though individual flames may be extinguished, the fire itself cannot die. The awakening that occurs in human awareness is irreversible; once the universe has opened its eyes in us, it cannot choose blindness again. Each person who awakens adds their light to the growing illumination of existence.

But what does it mean to be human in this cosmic context? It means to stand at the intersection of two worlds, two principles, two destinies. We are matter, bound to earth, subject to hunger and pain, age and death. Yet we are also consciousness, capable of conceiving infinity, of experiencing beauty, of choosing freely, of love that transcends self-interest. We are the battlefield where the struggle between matter and spirit reaches its most intense expression.

This struggle is not comfortable. To be human is to feel pulled in two directions simultaneously: downward into the comfort of unconsciousness, of instinct, of simply surviving; and upward toward the difficulty of awareness, of responsibility, of becoming more than we are. We are the creatures who can choose our own evolution, who can consciously participate in the great work of transformation.

And here lies our unique role: we are not merely evolving; we are evolution becoming aware of itself. We do not merely seek God; we are the means by which God seeks to realize Godself. In Kazantzakis's radical formulation, we are the saviors of God—not in the sense that we create the divine, but that through our struggle, through our ascent, we allow the divine to manifest, to become actual rather than merely potential.

Chapter Four: The Struggle—The Ladder of Ascension

The path of ascent is not given freely; it must be won through effort, through what Kazantzakis calls the "spiritual exercises" of asceticism. But this asceticism is not the rejection of life—it is life intensified, concentrated, directed toward its highest expression.

The ladder of ascension has clear rungs, each demanding its own form of mastery, its own transformation of consciousness.

The First Task addresses the mind. Here, the seeker must learn acceptance—not passive resignation, but clear-eyed recognition of reality as it is. We must accept our limits, our mortality, the constraints of the human condition. This acceptance is not defeat but liberation, for only by embracing what we cannot change can we focus our energy on what we can transform. The mind must learn to see clearly, without the distortions of wish-thinking or denial. It must become like still water that perfectly reflects the moon.

The Second Task engages the heart. Here lies perhaps the greatest challenge: to overcome both fear and hope. These twin emotions chain us to the future and the past, preventing us from dwelling fully in the eternal present. We fear loss, failure, death—and so we cling to what cannot be held. We hope for reward, for salvation, for escape from struggle—and so we project ourselves into an imagined tomorrow that never comes.

To overcome fear and hope is not to become cold or indifferent. It is to develop what might be called "passionate equanimity"—the ability to engage fully with life while remaining unattached to outcomes. This is the freedom celebrated in Kazantzakis's famous declaration: "I hope for nothing, I fear nothing, I am free." These words are not a philosophy to be believed but a state to be achieved, a way of being in the world that combines complete commitment with complete detachment.

The Third Task demands action—not random activity, but harmonious engagement with the opposing forces within and around us. The ascending soul learns to balance: activity and stillness, effort and surrender, self-assertion and self-transcendence. Like a skilled sailor who uses opposing winds to move in a chosen direction, the spiritual warrior learns to harness the tensions of existence rather than being torn apart by them.

Through these exercises, the soul ascends through expanding circles of identification. First, we transcend the narrow ego, the petty self concerned only with its own pleasure and survival. We learn to identify with Humanity as a whole, feeling the joys and sufferings of all people as our own. Then our awareness expands to embrace Earth itself—the living planet, the web of life, the biosphere that nurtures and sustains us. Further still, we reach toward the Universe in its totality, recognizing ourselves as expressions of cosmic process, as temporary concentrations of the universal energy that animates all things. And finally, at the highest reach, we touch God—not as an external being to be worshiped, but as the deepest truth of our own nature, the Being that underlies all Becoming.

Chapter Five: The Freedom Beyond Mind and Heart

As the soul ascends, it discovers something unexpected: that the very instruments it has used for the climb—mind and heart, thought and emotion—must themselves eventually be transcended. There comes a point where thinking about reality prevents us from experiencing it directly, where feeling about life creates a subtle separation from living itself.

This is not a rejection of mind and heart, any more than reaching the mountaintop is a rejection of the path that led there. Rather, it is a recognition that beyond the dualities created by thought, beyond the pushes and pulls of emotion, lies a state of being that is more fundamental, more real, more free.

This freedom is not license—the ability to do whatever one wishes. It is liberation—the release from the compulsions that drive ordinary consciousness. The free person is not controlled by fear, not seduced by hope, not enslaved by desire or aversion. Such a person can act with complete spontaneity because their actions flow from their essential nature rather than from the conditioned patterns of ego.

Yet this freedom requires tremendous effort to achieve. It is the fruit of the struggle, not an escape from it. Kazantzakis rejects the notion of grace as something simply granted from above; in his vision, we must save ourselves—or rather, we must save God by saving ourselves. Through our effort, through our refusal to accept limitation, through our passionate engagement with the work of transformation, we allow the divine potential within existence to become actual.

This is perhaps the most challenging aspect of Kazantzakis's teaching: there is no savior coming to rescue us, no external force that will grant enlightenment as a gift. We are the saviors—of ourselves, of each other, of the very ground of being that struggles toward consciousness through our efforts. The responsibility is awesome, the burden immense—yet in accepting it, we discover our true dignity and power.

Chapter Six: Silence—The Supreme Peak

At the summit of the ascent lies Silence—not the silence of emptiness or death, but the silence of fullness beyond expression, of peace beyond understanding.

This Silence is the final destination toward which all existence moves. It is the moment when the soul, having journeyed through all the worlds of form and experience, returns to the Abyss—but now consciously, now freely, now as Being rather than mere potential. The circle completes itself; the wave returns to the ocean, but the ocean has been changed by having been wave.

To describe this state is impossible, for it transcends the categories of language and thought. It is not happiness, for happiness implies its opposite. It is not peace, if by peace we mean simply the absence of conflict. It is not unity, if by unity we mean the merger of two previously separate things. It is beyond all such dualities, beyond all such concepts.

The mystics speak of it in negatives: not this, not that, neither being nor non-being, neither one nor many. They speak of it in paradoxes: the darkness that is brighter than any light, the silence that contains all sound, the emptiness that is absolute fullness. They speak of it in poetry, in symbol, in the language of longing—for how else can one speak of what cannot be spoken?

Yet certain qualities can be sensed, if not defined. There is unshakability—not the rigidity of stone, but the unwavering stability of one who has found the still point at the center of all motion. There is eternity—not the endless prolongation of time, but the experience of the timeless now, the eternal present that neither comes nor goes. There is freedom absolute—not freedom from something or freedom to do something, but freedom itself, the unconditioned reality that was always already there beneath all the layers of conditioning and illusion.

In this Silence, the question of immortality finds its answer. The individual personality, with all its memories and characteristics, does not persist forever—that would be a burden, not a blessing. But the essential nature, the flame that we truly are, merges back into the infinite fire. We discover that we never were separate, that the isolation of individual existence was always a temporary and necessary illusion. We are and always have been expressions of the One, waves that momentarily felt themselves distinct from the ocean but now remember their true nature.

Chapter Seven: The Path Is the Goal

Yet we must be careful not to imagine this final Silence as something distant, something to be achieved only after death or at the end of time. For in Kazantzakis's vision, the destination is not separate from the journey; Being is not separate from Becoming. Every moment of sincere struggle is already a moment of arrival. Every act of transformation is already a taste of the ultimate transformation.

The flame rises now, in this moment, in this breath. The Abyss reveals itself now, in the depths of present awareness. Being manifests now, in each conscious choice to move toward greater awareness rather than sinking into unconsciousness. The path is the goal; the struggle is the salvation; the journey is the home-coming.

This is why the teaching emphasizes effort over passivity, engagement over withdrawal. We do not save ourselves by escaping the world but by transforming it—starting with the small world of our own consciousness, extending outward to embrace all that exists. We do not transcend matter by rejecting it but by spiritualizing it, by allowing the light of awareness to penetrate and illuminate even the darkest, densest corners of material existence.

And so the mystic returns from the mountaintop to the marketplace, from the silence of meditation to the noise of the world. But now everything is changed, or rather, the perception of everything is changed. The same world that once seemed heavy with suffering now reveals itself as luminous with meaning. The same struggles that once felt like cruel impositions now appear as opportunities for growth. The same mortality that once inspired fear now invites a fierce appreciation for the preciousness of each passing moment.

Conclusion: The Eternal Flame

Nikos Kazantzakis died in 1957, but the vision he articulated continues to burn—a flame passed from one consciousness to another, an invitation to participate in the great work that is never finished because it is the very nature of existence itself.

His teaching offers no easy consolations. It does not promise that a benevolent father-god watches over us, or that our good deeds will be rewarded in heaven, or that everything happens for a reason that will someday become clear. Instead, it challenges us to become fully human—which means to accept our role as the points where the universe becomes conscious of itself, where matter labors to become spirit, where the Abyss struggles toward Being.

This is a mysticism for warriors, not for those seeking escape from the battlefield of existence. It demands everything—our fear and our hope, our attachment and our certainty, our very sense of separate self. Yet in return, it offers something that cannot be taken away: the direct experience of our essential nature, the liberation that comes from seeing through all illusions, the peace that surpasses understanding because it is not based on any condition that could change.

The flame rises. It has always been rising, will always be rising. In galaxies forming and dissolving, in life emerging from the primal soup, in consciousness awakening to itself—the same movement, the same struggle, the same glorious transformation. And in each human heart that chooses awareness over sleep, courage over comfort, love over fear—the flame rises there too, adding its light to the growing illumination of the cosmos.

We are the saviors of God not because God is weak, but because God has chosen to need us—to depend on our effort, our struggle, our passionate engagement with the work of becoming. In saving ourselves, in liberating our own consciousness from the chains of fear and hope, we allow the divine potential at the heart of existence to become actual, real, manifest.

This is the mystical truth hidden in plain sight: that the seeker and the sought are one, that the path and the goal are one, that the flame and the fire are one. We are not separate from the Abyss we return to, any more than the wave is separate from the ocean. We have always been That which we seek. The journey is simply the means by which we remember.

And so the ancient prayer transforms: not "deliver us from evil" but "deliver us to ourselves." Not "save us, Lord" but "we save You by saving ourselves." Not "Thy will be done" but "let our will become conscious of its identity with the divine will, so that there is no longer any difference between striving and surrendering, between effort and grace, between the flame rising and the Being that draws it upward."

In the end, there is only the One Reality, playing all the parts: the Abyss and the flame, the darkness and the light, the question and the answer, the journey and the home. And in the heart of one who has understood this, who has lived it, who has become it—there is Silence, eternal and unshakable, pregnant with infinite peace.

The flame rises. We are that flame. And the rising is endless, glorious, and free.

…

Η Φλόγα που Ανεβαίνει: Ένα Ταξίδι μέσα από την Άβυσσο προς το Είναι

Εισαγωγή: Η Κλήση από τα Βάθη

Στον εικοστό αιώνα, από τις ηλιοκαμένες πέτρες της Κρήτης, αναδύθηκε μια φωνή που θα μιλούσε για μυστήρια παλαιότερα από τον ίδιο τον πολιτισμό. Ο Νίκος Καζαντζάκης, γεννημένος το 1883 στο Ηράκλειο, δεν έγινε απλώς συγγραφέας ή φιλόσοφος, αλλά χαρτογράφος των αόρατων βασιλείων — ένας οδηγός μέσα από εδάφη όπου η ύλη παλεύει με το πνεύμα, όπου η ανθρώπινη ψυχή στέκεται ως γέφυρα ανάμεσα στο χάος και στην ολοκλήρωση.

Το όραμά του, που κρυσταλλώθηκε στην πνευματική πραγματεία «Ασκητική: Οι Σωτήρες του Θεού», δεν προσφέρει παρηγοριά σε όσους αναζητούν εύκολες βεβαιότητες. Αντίθετα, παρουσιάζει έναν δρόμο απότομο και απαιτητικό, όπου ο αναζητητής πρέπει να κατέβει στο σκοτάδι πριν ανέβει προς το φως, πρέπει να αγκαλιάσει τον τρόμο της Αβύσσου πριν ανακαλύψει την ειρήνη του Είναι. Δεν είναι φιλοσοφία για τους δειλούς, ούτε μυστικισμός για όσους θέλουν απλώς να ξεφύγουν από τον κόσμο. Είναι μια διδασκαλία που γεννήθηκε από τον γάμο της δυτικής δυναμικότητας και της ανατολικής ηρεμίας, από την ορμητική κατάφαση του Νίτσε και την ρευστή εξέλιξη του Μπεργκσόν, από τον παθιασμένο αγώνα του χριστιανού και την ήρεμη αποδοχή του βουδιστή.

Οι μεγάλες θρησκείες και φιλοσοφίες της ανθρωπότητας έχουν πάντοτε περιστρέψει γύρω από τα ίδια αιώνια ερωτήματα: Ποια είναι η Πρώτη Αρχή που στέκεται πίσω από όλα τα πράγματα; Πώς έγινε η Δημιουργία από το άμορφο σε μορφή; Τι είναι η ανθρώπινη ψυχή και πώς σχετίζεται με το Έσχατο; Με ποια μέσα μπορεί η ψυχή να ανέλθει προς την Πηγή της; Και τελικά, ποιος είναι ο προορισμός προς τον οποίο κινείται όλη η ύπαρξη;

Ο Καζαντζάκης απαντά σε αυτά τα ερωτήματα όχι με την ξερή ακρίβεια της λογικής, αλλά με την καυτή ένταση εκείνου που έχει κοιτάξει στην καρδιά του μυστηρίου και έχει βγει μεταμορφωμένος.

Κεφάλαιο Πρώτο: Η Άβυσσος — Το Σκοτάδι που Περιέχει Όλο το Φως

Πριν υπάρξει το φως, υπήρχε το σκοτάδι. Πριν υπάρξει η μορφή, υπήρχε το άμορφο. Πριν υπάρξει ο λόγος, υπήρχε η σιωπή — όχι η σιωπή της απουσίας, αλλά η σιωπή της άπειρης δυνατότητας, έγκυος με όλα όσα θα υπήρχαν ποτέ.

Ο Καζαντζάκης ονομάζει αυτή την πρωταρχική πραγματικότητα Άβυσσο — όχι ως τόπο τρόμου ή άρνησης, αλλά ως το έσχατο έδαφος του είναι, την απέραντη και αβυσσαλέα πηγή από την οποία αναβλύζει όλη η ύπαρξη. Η Άβυσσος δεν είναι κενή· είναι γεμάτη πέρα από κάθε μέτρο, περιέχοντας μέσα στο σκοτάδι της όλους τους σπόρους του φωτός, όλες τις δυνατότητες της μορφής, όλα τα όνειρα της συνείδησης που δεν έχουν ακόμα ξυπνήσει.

Αυτή είναι η Πρώτη Αρχή, αν και το να την πούμε «αρχή» αρχίζει ήδη να την αλλοιώνει. Διότι η Άβυσσος δεν έχει θέληση με την ανθρώπινη έννοια, δεν έχει προσωπικότητα που να κρίνει ή να διατάζει. Απλώς ΕΙΝΑΙ — καθαρή, απόλυτη, χωρίς ιδιότητες, πέρα από τις κατηγορίες του χώρου και του χρόνου που κυβερνούν την καθημερινή μας εμπειρία. Είναι ο καμβάς πριν από τον πίνακα, η σιωπή πριν από τη συμφωνία, η ακινησία πριν από τον χορό.

Το να μιλάμε για την Άβυσσο είναι να μιλάμε για κάτι που δεν μπορεί πραγματικά να ειπωθεί. Υπερβαίνει όλες τις διπολικότητες: δεν είναι ούτε είναι ούτε μη-είναι, ούτε παρουσία ούτε απουσία, ούτε φως ούτε σκοτάδι, γιατί αυτά είναι ήδη διακρίσεις που αναδύονται μέσα της. Οι μύστες όλων των παραδόσεων έχουν ρίξει μια ματιά σε αυτή την αλήθεια: Το Ταό που δεν μπορεί να ονομαστεί, το Έιν Σοφ των Καββαλιστών, το Μπράχμαν χωρίς ιδιότητες, η βουδιστική κενότητα που είναι ταυτόχρονα πληρότητα.

Ωστόσο, το όραμα του Καζαντζάκη φέρει μια χαρακτηριστικά δυναμική ποιότητα. Η Άβυσσος δεν είναι στατική, δεν είναι παγωμένη τελειότητα πλήρης στον εαυτό της. Μέσα στα βάθη της σαλεύει μια μεγάλη ανησυχία, μια λαχτάρα που δεν αρνείται. Η Άβυσσος ονειρεύεται το γίγνεσθαι, το να εκδηλωθεί, το να γνωρίσει τον εαυτό της μέσα από άπειρες μορφές. Και από αυτή τη θεϊκή δυσαρέσκεια γεννιέται η Δημιουργία.

Κεφάλαιο Δεύτερο: Η Μεγάλη Γένεση — Το Παθιασμένο Ανέβασμα της Ύλης

Από την Άβυσσο αναδύεται η Γένεση — η τεράστια, ταραγμένη διαδικασία με την οποία το άμορφο παίρνει μορφή, με την οποία η δυνατότητα γίνεται πραγματικότητα, με την οποία το αόρατο εκδηλώνεται ως ορατό. Δεν πρόκειται για μια μοναδική στιγμή δημιουργίας, παγωμένη στον χρόνο, αλλά για μια συνεχή εκτύλιξη, για μια αδιάκοπη άνθιση της πραγματικότητας σε όλες τις διαστάσεις της.

Η Γένεση είναι το σύμπαν στο σύνολό του: οι στροβιλιζόμενοι γαλαξίες και τα περιστρεφόμενα άτομα, η αργή γέννηση των βουνών και η γρήγορη λάμψη του κεραυνού, η ανάδυση της ζωής από την άψυχη ύλη και η συνείδηση από τη ζωντανή σάρκα. Είναι η εξέλιξη όχι απλώς ως βιολογική διαδικασία αλλά ως κοσμική αρχή — ο θεμελιώδης νόμος με τον οποίο όλα τα πράγματα αναδύονται, μεταμορφώνονται και κινούνται προς μεγαλύτερη πολυπλοκότητα, μεγαλύτερη επίγνωση, μεγαλύτερη ελευθερία.

Όμως η Γένεση δεν είναι τυφλή. Αυτή είναι η κρίσιμη διαπίστωση που διαχωρίζει το όραμα του Καζαντζάκη από τον απλό υλισμό. Η εξελικτική διαδικασία δεν είναι τυχαία, δεν είναι άσκοπη. Έχει κατεύθυνση, έχει τέλος, έχει έναν έσχατο προορισμό προς τον οποίο κινείται με την αμείλικτη υπομονή του γεωλογικού χρόνου και την ορμητική επείγουσα ανάγκη μιας φλόγας που σκαρφαλώνει προς τα πάνω.

Αυτός ο προορισμός είναι το Είναι — όχι το ωμό ΕΙΝΑΙ της Αβύσσου, αλλά το Είναι ως αυτοπραγματωμένο, ως συνειδητό, ως πνεύμα που γνωρίζει τον εαυτό του. Ολόκληρο το σύμπαν εμπλέκεται σε ένα μεγάλο έργο μεταμόρφωσης: την πνευματοποίηση της ύλης, το ξύπνημα της συνείδησης, την επιστροφή του πολλαπλού στο Ένα — αλλά τώρα εμπλουτισμένο, βαθύτερο, φωτεινότερο χάρη στο ταξίδι του μέσα από τη μορφή.

Φανταστείτε έναν απέραντο ωκεανό που ονειρεύεται να κατανοήσει τον εαυτό του. Για να το κάνει αυτό, πρέπει να γίνει κύματα — αμέτρητα μεμονωμένα κύματα, το καθένα μοναδικό, το καθένα βιώνει τον διαχωρισμό, τον αγώνα, τη χαρά της κορύφωσης και τη διάλυση της πτώσης. Ωστόσο κάθε κύμα είναι ακόμα ο ωκεανός· ο ωκεανός δεν χάνει τίποτα γινόμενος κύματα, αλλά κερδίζει τη δυνατότητα της αυτογνωσίας. Έτσι και η Άβυσσος γίνεται σύμπαν, και το σύμπαν πασχίζει να επιστρέψει στην Άβυσσο — αλλά τώρα ξυπνημένο, τώρα συνειδητό, τώρα πραγματικά Είναι και όχι απλώς ύπαρξη.

Αυτό είναι το μεγαλειώδες όραμα: η Δημιουργία ως κύκλος που επιστρέφει στην πηγή του, αλλά ο κύκλος είναι ταυτόχρονα σπείρα, που ανεβαίνει καθώς στρέφεται. Το τέλος είναι η αρχή, αλλά μεταμορφωμένο, ανυψωμένο, καθαγιασμένο από το ταξίδι.

Κεφάλαιο Τρίτο: Η Φλόγα — Η Θέση της Ανθρωπότητας στο Κοσμικό Δράμα

Μέσα σε αυτή την τεράστια κοσμική εκτύλιξη, η ανθρωπότητα κατέχει ένα μοναδικό και τρομερό προνόμιο. Δεν είμαστε απλοί θεατές του δράματος της Γένεσης· είμαστε οι πιο κρίσιμοι ηθοποιοί του, τα σημεία όπου το σύμπαν γίνεται συνειδητό του εαυτού του, όπου η ύλη κοιτάζει πίσω στην πηγή της και αναγνωρίζει, όσο αμυδρά κι αν είναι, τη σπίθα της θεότητας μέσα της.

Ο Καζαντζάκης μιλά για την ανθρώπινη ψυχή ως φλόγα — μια τέλεια μεταφορά που συλλαμβάνει τόσο την ευθραυστότητά μας όσο και την ορμητική μας ζωτικότητα. Όπως μια φλόγα, συντηρούμαστε από την ύλη αλλά τείνουμε πέρα από αυτήν. Όπως μια φλόγα, μετατρέπουμε ό,τι καταναλώνουμε σε φως και θερμότητα, σε ενέργεια και επίγνωση. Όπως μια φλόγα, είμαστε πάντοτε σε κίνηση, ποτέ στατικοί, πάντοτε είτε μεγαλώνουμε είτε μικραίνουμε.

«Κανείς δεν μπορεί να με σβήσει», διακηρύσσει αυτή η φλόγα της συνείδησης. Διότι ενώ οι μεμονωμένες φλόγες μπορεί να σβήσουν, η ίδια η φωτιά δεν μπορεί να πεθάνει. Το ξύπνημα που συμβαίνει στην ανθρώπινη επίγνωση είναι μη αναστρέψιμο· μόλις το σύμπαν ανοίξει τα μάτια του μέσα μας, δεν μπορεί πια να επιλέξει την τύφλωση. Κάθε άνθρωπος που ξυπνά προσθέτει το φως του στο αυξανόμενο φωτισμό της ύπαρξης.

Αλλά τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος σε αυτό το κοσμικό πλαίσιο; Σημαίνει να στέκεσαι στη διασταύρωση δύο κόσμων, δύο αρχών, δύο πεπρωμένων. Είμαστε ύλη, δεμένοι με τη γη, υποκείμενοι στην πείνα και τον πόνο, στη γήρανση και τον θάνατο. Ωστόσο είμαστε επίσης συνείδηση, ικανοί να συλλάβουμε το άπειρο, να βιώσουμε την ομορφιά, να επιλέγουμε ελεύθερα, να αγαπάμε πέρα από το συμφέρον του εαυτού. Είμαστε το πεδίο μάχης όπου ο αγώνας ανάμεσα στην ύλη και το πνεύμα φτάνει στην πιο έντονη έκφρασή του.

Αυτός ο αγώνας δεν είναι άνετος. Το να είσαι άνθρωπος σημαίνει να νιώθεις τραβηγμένος προς δύο κατευθύνσεις ταυτόχρονα: προς τα κάτω, στην άνεση της ασυνειδησίας, του ενστίκτου, της απλής επιβίωσης· και προς τα πάνω, στη δυσκολία της επίγνωσης, της ευθύνης, του να γίνεις περισσότερο από ό,τι είσαι. Είμαστε τα πλάσματα που μπορούν να επιλέξουν τη δική τους εξέλιξη, που μπορούν να συμμετέχουν συνειδητά στο μεγάλο έργο της μεταμόρφωσης.

Και εδώ βρίσκεται ο μοναδικός μας ρόλος: δεν εξελισσόμαστε απλώς· είμαστε η εξέλιξη που γίνεται συνειδητή του εαυτού της. Δεν αναζητούμε απλώς τον Θεό· είμαστε το μέσο με το οποίο ο Θεός επιδιώκει να πραγματώσει τον εαυτό Του. Στη ριζοσπαστική διατύπωση του Καζαντζάκη, είμαστε οι σωτήρες του Θεού — όχι με την έννοια ότι δημιουργούμε το θείο, αλλά ότι μέσω του αγώνα μας, μέσω της ανόδου μας, επιτρέπουμε στο θείο να εκδηλωθεί, να γίνει πραγματικό και όχι απλώς δυνατό.

Κεφάλαιο Τέταρτο: Ο Αγώνας — Η Κλίμακα της Ανόδου

Ο δρόμος της ανόδου δεν δίνεται δωρεάν· πρέπει να κερδηθεί με κόπο, με αυτό που ο Καζαντζάκης ονομάζει «πνευματικές ασκήσεις» της ασκητικής. Αλλά αυτή η ασκητική δεν είναι απόρριψη της ζωής — είναι η ζωή εντατικοποιημένη, συγκεντρωμένη, κατευθυνόμενη προς την υψηλότερη έκφρασή της.

Η κλίμακα της ανόδου έχει καθαρά σκαλοπάτια, το καθένα απαιτεί τη δική του μορφή κυριαρχίας, τη δική του μεταμόρφωση της συνείδησης.

Το Πρώτο Καθήκον αφορά το νου. Εδώ ο αναζητητής πρέπει να μάθει την αποδοχή — όχι την παθητική παραίτηση, αλλά την καθαροβλέπουσα αναγνώριση της πραγματικότητας όπως είναι. Πρέπει να αποδεχτούμε τα όριά μας, τη θνητότητά μας, τους περιορισμούς της ανθρώπινης κατάστασης. Αυτή η αποδοχή δεν είναι ήττα αλλά απελευθέρωση, γιατί μόνο αγκαλιάζοντας ό,τι δεν μπορούμε να αλλάξουμε μπορούμε να συγκεντρώσουμε την ενέργειά μας σε ό,τι μπορούμε να μεταμορφώσουμε. Ο νους πρέπει να μάθει να βλέπει καθαρά, χωρίς τις διαστρεβλώσεις της ευσεβούς σκέψης ή της άρνησης. Πρέπει να γίνει σαν ήρεμο νερό που αντανακλά τέλεια το φεγγάρι.

Το Δεύτερο Καθήκον εμπλέκει την καρδιά. Εδώ βρίσκεται ίσως η μεγαλύτερη πρόκληση: να υπερνικήσουμε και τον φόβο και την ελπίδα. Αυτά τα δίδυμα συναισθήματα μας αλυσοδένουν στο μέλλον και στο παρελθόν, εμποδίζοντάς μας να ζούμε πλήρως στο αιώνιο παρόν. Φοβόμαστε την απώλεια, την αποτυχία, τον θάνατο — και έτσι προσκολλόμαστε σε ό,τι δεν μπορεί να κρατηθεί. Ελπίζουμε σε ανταμοιβή, σε σωτηρία, σε απόδραση από τον αγώνα — και έτσι προβάλλουμε τον εαυτό μας σε ένα φανταστικό αύριο που ποτέ δεν έρχεται.

Το να υπερνικήσουμε τον φόβο και την ελπίδα δεν σημαίνει να γίνουμε ψυχροί ή αδιάφοροι. Σημαίνει να αναπτύξουμε αυτό που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε «παθιασμένη αταραξία» — την ικανότητα να εμπλεκόμαστε πλήρως με τη ζωή ενώ παραμένουμε ανεπηρέαστοι από τα αποτελέσματα. Αυτή είναι η ελευθερία που γιορτάζεται στη διάσημη διακήρυξη του Καζαντζάκη: «Δεν ελπίζω τίποτα, δεν φοβάμαι τίποτα, είμαι ελεύθερος.» Αυτά τα λόγια δεν είναι φιλοσοφία για πίστη αλλά κατάσταση για κατάκτηση, τρόπος ύπαρξης στον κόσμο που συνδυάζει πλήρη αφοσίωση με πλήρη απόσπαση.

Το Τρίτο Καθήκον απαιτεί δράση — όχι τυχαία δραστηριότητα, αλλά αρμονική εμπλοκή με τις αντίθετες δυνάμεις μέσα και γύρω μας. Η ψυχή που ανεβαίνει μαθαίνει να ισορροπεί: δράση και ηρεμία, προσπάθεια και παράδοση, αυτοκατάφαση και αυτοϋπέρβαση. Όπως ένας ικανός ναυτικός που χρησιμοποιεί αντίθετους ανέμους για να προχωρήσει προς την επιθυμητή κατεύθυνση, έτσι και ο πνευματικός πολεμιστής μαθαίνει να εκμεταλλεύεται τις εντάσεις της ύπαρξης αντί να διαλύεται από αυτές.

Μέσω αυτών των ασκήσεων, η ψυχή ανεβαίνει μέσα από διαστελλόμενους κύκλους ταύτισης. Πρώτα υπερβαίνουμε το στενό εγώ, τον μικροπρεπή εαυτό που νοιάζεται μόνο για την ηδονή και την επιβίωσή του. Μαθαίνουμε να ταυτιζόμαστε με την Ανθρωπότητα στο σύνολό της, νιώθοντας τις χαρές και τα βάσανα όλων των ανθρώπων σαν δικά μας. Έπειτα η επίγνωσή μας επεκτείνεται για να αγκαλιάσει τη Γη την ίδια — τον ζωντανό πλανήτη, τον ιστό της ζωής, τη βιόσφαιρα που μας τρέφει και μας συντηρεί. Ακόμα παραπέρα φτάνουμε προς το Σύμπαν στο σύνολό του, αναγνωρίζοντας τον εαυτό μας ως εκφράσεις της κοσμικής διαδικασίας, ως προσωρινές συγκεντρώσεις της παγκόσμιας ενέργειας που ζωντανεύει τα πάντα. Και τελικά, στην υψηλότερη κορυφή, αγγίζουμε τον Θεό — όχι ως εξωτερικό ον προς προσκύνηση, αλλά ως τη βαθύτερη αλήθεια της δικής μας φύσης, το Είναι που υποκρύπτεται σε όλη τη Γένεση.

Κεφάλαιο Πέμπτο: Η Ελευθερία Πέρα από Νου και Καρδιά

Καθώς η ψυχή ανεβαίνει, ανακαλύπτει κάτι απρόσμενο: ότι τα ίδια τα εργαλεία που χρησιμοποίησε για την ανάβαση —νους και καρδιά, σκέψη και συναίσθημα— πρέπει τελικά να ξεπεραστούν. Φτάνει μια στιγμή που το να σκέφτεσαι την πραγματικότητα εμποδίζει το να την βιώνεις άμεσα, που το να νιώθεις για τη ζωή δημιουργεί μια λεπτή απόσταση από το ίδιο το ζωντανό βίωμα.

Αυτό δεν είναι απόρριψη του νου και της καρδιάς, όπως ακριβώς η άφιξη στην κορυφή του βουνού δεν είναι απόρριψη του μονοπατιού που οδήγησε εκεί. Είναι μάλλον η αναγνώριση ότι πέρα από τις διπολικότητες που δημιουργεί η σκέψη, πέρα από τις έλξεις και τις απώσεις του συναισθήματος, υπάρχει μια κατάσταση ύπαρξης πιο θεμελιώδης, πιο πραγματική, πιο ελεύθερη.

Αυτή η ελευθερία δεν είναι αυθαιρεσία — η ικανότητα να κάνει κανείς ό,τι θέλει. Είναι απελευθέρωση — η απελευθέρωση από τις καταναγκαστικές δυνάμεις που οδηγούν την συνηθισμένη συνείδηση. Ο ελεύθερος άνθρωπος δεν ελέγχεται από τον φόβο, δεν παρασύρεται από την ελπίδα, δεν είναι δούλος της επιθυμίας ή της αποστροφής. Ένας τέτοιος άνθρωπος μπορεί να δρα με πλήρη αυθορμητισμό, γιατί οι πράξεις του ρέουν από την ουσιαστική του φύση και όχι από τα προγραμματισμένα μοτίβα του εγώ.

Ωστόσο αυτή η ελευθερία απαιτεί τεράστια προσπάθεια για να επιτευχθεί. Είναι ο καρπός του αγώνα, όχι η απόδραση από αυτόν. Ο Καζαντζάκης απορρίπτει την ιδέα της χάριτος ως κάτι που απλώς δίνεται από ψηλά· στο όραμά του, πρέπει να σωθούμε μόνοι μας — ή μάλλον, πρέπει να σώσουμε τον Θεό σώζοντας τον εαυτό μας. Μέσω της προσπάθειάς μας, μέσω της άρνησής μας να δεχτούμε τον περιορισμό, μέσω της παθιασμένης εμπλοκής μας με το έργο της μεταμόρφωσης, επιτρέπουμε στη θεϊκή δυνατότητα μέσα στην ύπαρξη να γίνει πραγματική.

Αυτό είναι ίσως το πιο δύσκολο σημείο της διδασκαλίας του Καζαντζάκη: δεν έρχεται κανένας σωτήρας να μας σώσει, δεν υπάρχει εξωτερική δύναμη που θα μας χαρίσει τον φωτισμό σαν δώρο. Εμείς είμαστε οι σωτήρες — του εαυτού μας, ο ένας του άλλου, του ίδιου του εδάφους του είναι που αγωνίζεται προς τη συνείδηση μέσα από τις δικές μας προσπάθειες. Η ευθύνη είναι τρομερή, το βάρος τεράστιο — ωστόσο αποδεχόμενοι το, ανακαλύπτουμε την αληθινή μας αξιοπρέπεια και δύναμη.

Κεφάλαιο Έκτο: Η Σιωπή — Η Υπέρτατη Κορυφή

Στην κορυφή της ανόδου βρίσκεται η Σιωπή — όχι η σιωπή της κενότητας ή του θανάτου, αλλά η σιωπή της πληρότητας πέρα από κάθε έκφραση, της ειρήνης πέρα από κάθε κατανόηση.

Αυτή η Σιωπή είναι ο τελικός προορισμός προς τον οποίο κινείται όλη η ύπαρξη. Είναι η στιγμή που η ψυχή, έχοντας διανύσει όλους τους κόσμους της μορφής και της εμπειρίας, επιστρέφει στην Άβυσσο — αλλά τώρα συνειδητά, τώρα ελεύθερα, τώρα ως Είναι και όχι απλώς ως δυνατότητα. Ο κύκλος ολοκληρώνεται· το κύμα επιστρέφει στον ωκεανό, αλλά ο ωκεανός έχει αλλάξει επειδή υπήρξε κύμα.

Το να περιγράψει κανείς αυτή την κατάσταση είναι αδύνατο, γιατί υπερβαίνει τις κατηγορίες της γλώσσας και της σκέψης. Δεν είναι ευτυχία, γιατί η ευτυχία προϋποθέτει το αντίθετό της. Δεν είναι ειρήνη, αν με την ειρήνη εννοούμε απλώς την απουσία σύγκρουσης. Δεν είναι ενότητα, αν με την ενότητα εννοούμε τη συγχώνευση δύο προηγουμένως ξεχωριστών πραγμάτων. Είναι πέρα από όλες αυτές τις διπολικότητες, πέρα από όλες αυτές τις έννοιες.

Οι μύστες το περιγράφουν με αρνήσεις: ούτε αυτό, ούτε εκείνο, ούτε είναι ούτε μη-είναι, ούτε ένα ούτε πολλά. Το περιγράφουν με παράδοξα: το σκοτάδι που είναι φωτεινότερο από κάθε φως, η σιωπή που περιέχει όλους τους ήχους, η κενότητα που είναι απόλυτη πληρότητα. Το περιγράφουν με ποίηση, με σύμβολα, με τη γλώσσα της λαχτάρας — γιατί πώς αλλιώς μπορεί να μιλήσει κανείς για κάτι που δεν μπορεί να ειπωθεί;

Ωστόσο ορισμένες ιδιότητες μπορούν να γίνουν αισθητές, αν όχι να οριστούν. Υπάρχει ακλόνητη σταθερότητα — όχι η ακαμψία της πέτρας, αλλά η ακλόνητη σταθερότητα εκείνου που έχει βρει το ακίνητο κέντρο σε όλη την κίνηση. Υπάρχει αιωνιότητα — όχι η ατέρμονη παράταση του χρόνου, αλλά η εμπειρία του άχρονου τώρα, του αιώνιου παρόντος που ούτε έρχεται ούτε φεύγει. Υπάρχει απόλυτη ελευθερία — όχι ελευθερία από κάτι ή ελευθερία να κάνει κανείς κάτι, αλλά η ίδια η ελευθερία, η άνευ όρων πραγματικότητα που ήταν πάντοτε εκεί κάτω από όλα τα στρώματα του προγραμματισμού και της ψευδαίσθησης.

Σε αυτή τη Σιωπή, το ερώτημα της αθανασίας βρίσκει την απάντησή του. Η ατομική προσωπικότητα, με όλες τις αναμνήσεις και τα χαρακτηριστικά της, δεν επιβιώνει για πάντα — αυτό θα ήταν βάρος, όχι ευλογία. Αλλά η ουσιαστική φύση, η φλόγα που πραγματικά είμαστε, συγχωνεύεται ξανά στην άπειρη φωτιά. Ανακαλύπτουμε ότι ποτέ δεν ήμασταν ξεχωριστοί, ότι η απομόνωση της ατομικής ύπαρξης ήταν πάντοτε μια προσωρινή και αναγκαία ψευδαίσθηση. Είμαστε και πάντοτε ήμασταν εκφράσεις του Ενός, κύματα που για μια στιγμή ένιωσαν τον εαυτό τους ξεχωριστό από τον ωκεανό αλλά τώρα θυμούνται την αληθινή τους φύση.

Κεφάλαιο Έβδομο: Ο Δρόμος Είναι ο Σκοπός

Ωστόσο πρέπει να προσέξουμε να μην φανταζόμαστε αυτή την τελική Σιωπή ως κάτι μακρινό, ως κάτι που επιτυγχάνεται μόνο μετά τον θάνατο ή στο τέλος του χρόνου. Διότι στο όραμα του Καζαντζάκη, ο προορισμός δεν είναι ξεχωριστός από το ταξίδι· το Είναι δεν είναι ξεχωριστό από τη Γένεση. Κάθε στιγμή ειλικρινούς αγώνα είναι ήδη μια στιγμή άφιξης. Κάθε πράξη μεταμόρφωσης είναι ήδη μια γεύση της έσχατης μεταμόρφωσης.

Η φλόγα ανεβαίνει τώρα, σε αυτή τη στιγμή, σε αυτή την ανάσα. Η Άβυσσος αποκαλύπτεται τώρα, στα βάθη της παρούσας επίγνωσης. Το Είναι εκδηλώνεται τώρα, σε κάθε συνειδητή επιλογή να κινηθούμε προς μεγαλύτερη επίγνωση αντί να βυθιστούμε στην ασυνειδησία. Ο δρόμος είναι ο σκοπός· ο αγώνας είναι η σωτηρία· το ταξίδι είναι η επιστροφή στο σπίτι.

Αυτός είναι ο λόγος που η διδασκαλία δίνει έμφαση στην προσπάθεια αντί στην παθητικότητα, στην εμπλοκή αντί στην απόσυρση. Δεν σωζόμαστε ξεφεύγοντας από τον κόσμο αλλά μεταμορφώνοντάς τον — αρχίζοντας από τον μικρό κόσμο της δικής μας συνείδησης και επεκτείνοντάς το προς τα έξω για να αγκαλιάσει ό,τι υπάρχει. Δεν υπερβαίνουμε την ύλη απορρίπτοντάς την αλλά πνευματοποιώντας την, επιτρέποντας στο φως της επίγνωσης να διαπεράσει και να φωτίσει ακόμα και τις πιο σκοτεινές, πιο πυκνές γωνίες της υλικής ύπαρξης.

Και έτσι ο μύστης επιστρέφει από την κορυφή στην αγορά, από τη σιωπή του διαλογισμού στον θόρυβο του κόσμου. Αλλά τώρα όλα έχουν αλλάξει, ή μάλλον, η αντίληψη των πάντων έχει αλλάξει. Ο ίδιος κόσμος που κάποτε φαινόταν βαρύς από πόνο τώρα αποκαλύπτεται φωτεινός από νόημα. Οι ίδιοι αγώνες που κάποτε έμοιαζαν σκληρές επιβολές τώρα εμφανίζονται ως ευκαιρίες για ανάπτυξη. Η ίδια θνητότητα που κάποτε ενέπνεε φόβο τώρα καλεί σε μια ορμητική εκτίμηση της πολύτιμης αξίας κάθε φευγαλέας στιγμής.

Συμπέρασμα: Η Αιώνια Φλόγα

Ο Νίκος Καζαντζάκης πέθανε το 1957, αλλά το όραμα που διατύπωσε συνεχίζει να καίει — μια φλόγα που περνά από τη μια συνείδηση στην άλλη, μια πρόσκληση να συμμετάσχουμε στο μεγάλο έργο που ποτέ δεν τελειώνει γιατί είναι η ίδια η φύση της ύπαρξης.

Η διδασκαλία του δεν προσφέρει εύκολες παρηγοριές. Δεν υπόσχεται ότι ένας καλόβολος πατέρας-θεός μας προσέχει, ούτε ότι οι καλές μας πράξεις θα ανταμειφθούν στον παράδεισο, ούτε ότι όλα συμβαίνουν για έναν λόγο που κάποτε θα γίνει σαφής. Αντίθετα, μας προκαλεί να γίνουμε πλήρως άνθρωποι — που σημαίνει να αποδεχτούμε τον ρόλο μας ως τα σημεία όπου το σύμπαν γίνεται συνειδητό του εαυτού του, όπου η ύλη κοπιά για να γίνει πνεύμα, όπου η Άβυσσος αγωνίζεται προς το Είναι.

Αυτός είναι ένας μυστικισμός για πολεμιστές, όχι για όσους αναζητούν απόδραση από το πεδίο μάχης της ύπαρξης. Απαιτεί τα πάντα — τον φόβο και την ελπίδα μας, την προσκόλληση και τη βεβαιότητά μας, την ίδια την αίσθηση του ξεχωριστού εαυτού. Ωστόσο σε αντάλλαγμα προσφέρει κάτι που δεν μπορεί να αφαιρεθεί: την άμεση εμπειρία της ουσιαστικής μας φύσης, την απελευθέρωση που έρχεται όταν βλέπουμε μέσα από όλες τις ψευδαισθήσεις, την ειρήνη που υπερβαίνει την κατανόηση γιατί δεν βασίζεται σε καμία συνθήκη που μπορεί να αλλάξει.

Η φλόγα ανεβαίνει. Πάντοτε ανέβαινε, πάντοτε θα ανεβαίνει. Στους γαλαξίες που σχηματίζονται και διαλύονται, στη ζωή που αναδύεται από την πρωταρχική σούπα, στη συνείδηση που ξυπνά στον εαυτό της — η ίδια κίνηση, ο ίδιος αγώνας, η ίδια ένδοξη μεταμόρφωση. Και σε κάθε ανθρώπινη καρδιά που επιλέγει την επίγνωση αντί τον ύπνο, το θάρρος αντί την άνεση, την αγάπη αντί τον φόβο — η φλόγα ανεβαίνει εκεί επίσης, προσθέτοντας το φως της στο αυξανόμενο φωτισμό του σύμπαντος.

Είμαστε οι σωτήρες του Θεού όχι επειδή ο Θεός είναι αδύναμος, αλλά επειδή ο Θεός επέλεξε να μας χρειάζεται — να εξαρτάται από την προσπάθειά μας, τον αγώνα μας, την παθιασμένη εμπλοκή μας με το έργο του γίγνεσθαι. Σώζοντας τον εαυτό μας, απελευθερώνοντας τη δική μας συνείδηση από τις αλυσίδες του φόβου και της ελπίδας, επιτρέπουμε στη θεϊκή δυνατότητα στην καρδιά της ύπαρξης να γίνει πραγματική, αληθινή, εκδηλωμένη.

Αυτή είναι η μυστική αλήθεια κρυμμένη στα μάτια όλων: ότι ο αναζητητής και ο αναζητούμενος είναι ένα, ότι ο δρόμος και ο σκοπός είναι ένα, ότι η φλόγα και η φωτιά είναι ένα. Δεν είμαστε ξεχωριστοί από την Άβυσσο στην οποία επιστρέφουμε, όπως ακριβώς το κύμα δεν είναι ξεχωριστό από τον ωκεανό. Πάντοτε ήμασταν Εκείνο που αναζητούμε. Το ταξίδι είναι απλώς ο τρόπος με τον οποίο θυμόμαστε.

Και έτσι η αρχαία προσευχή μεταμορφώνεται: όχι «λύτρωσέ μας από το κακό» αλλά «λύτρωσέ μας στον εαυτό μας». Όχι «σώσε μας, Κύριε» αλλά «εμείς σε σώζουμε σώζοντας τον εαυτό μας». Όχι «γενηθήτω το θέλημά Σου» αλλά «ας γίνει το θέλημά μας συνειδητό της ταυτότητάς του με το θεϊκό θέλημα, ώστε να μην υπάρχει πια διαφορά ανάμεσα στην προσπάθεια και την παράδοση, ανάμεσα στην κόπο και τη χάρη, ανάμεσα στη φλόγα που ανεβαίνει και στο Είναι που την τραβάει προς τα πάνω».

Στο τέλος υπάρχει μόνο η Μία Πραγματικότητα, που παίζει όλους τους ρόλους: την Άβυσσο και τη φλόγα, το σκοτάδι και το φως, την ερώτηση και την απάντηση, το ταξίδι και το σπίτι. Και στην καρδιά εκείνου που το έχει κατανοήσει, που το έχει ζήσει, που έχει γίνει αυτό — υπάρχει Σιωπή, αιώνια και ακλόνητη, έγκυος από άπειρη ειρήνη.

Η φλόγα ανεβαίνει. Εμείς είμαστε αυτή η φλόγα. Και η άνοδος είναι ατέρμονη, ένδοξη και ελεύθερη.