The Pilgrimage of the Eternal Flame

 

26. The Pilgrimage of the Eternal Flame

 

A Mystical Contemplation

On the Long Ascent of Human Consciousness from the Shadows of the Self toward the Infinite

· · ✦ · ·

I. The Sleeping Flame

Somewhere in the long corridor of time — at a threshold so ancient it precedes all scripture and all memory — something remarkable stirred within the animal darkness of the early human creature: a flame was lit. Not a flame of fire, though fire, too, was discovered then, but a flame of a different and more mysterious order. It was the flame of self-awareness, the first trembling light of consciousness turned upon itself, the beginning of what mystics across every civilization would come to call the inner life. That moment, half a million years buried beneath the sediment of unrecorded days, was simultaneously the greatest dawn humanity has ever known and the start of the longest, most arduous pilgrimage any species has ever undertaken.

To speak of this flame — its origin, its nature, its inexorable upward thrust toward some unspeakable perfection — is to speak of a mystery that dwarfs all civilizations, all monuments, all philosophies. It is to speak of the soul of our kind. And yet this flame, though lit long ago, has not yet burned to its fullness. It flickers still, caught between the wind of the animal past and the vast stillness of a sacred future that beckons from beyond the horizon of all our present knowing.

Great men of the spirit — Buddha beneath the Bodhi tree, Plato by the lamp of his lamp-lit academy, the Christ in the desert's burning emptiness, Lao Tzu at the gate through which no ox-cart can truly pass — each perceived this flame, each bore witness to what it might yet become. And each, in the language of their time and place, described a human being of extraordinary transformation: luminous, boundless, liberated from the small cave of the egoic self. A human being who had, somehow, become fully human at last. That vision remains, even in this age of satellites and servers, not a memory of the past but a promise of a far future, immeasurably distant, achingly beautiful, and yet — and this is the deepest secret — somehow already present, as the oak is already present in the acorn lying still in the autumn mud.

The flame of consciousness was lit half a million years ago, and it has not yet finished burning.

What we call civilization is merely the first tentative breath given to a fire that shall one day illumine all creation.

✦ ✦ ✦

II. The Fog and Its Inhabitants

Even now — with libraries vast as cities, with instruments that peer to the edge of the cosmos, with technologies that collapse time and space into a glowing screen held in the palm of the hand — the great spiritual traditions of the ancient world would look upon the inner life of the contemporary human being and see the same fog that has always hung over the valley of ordinary existence. The Orientals called it Maya: the veil, the illusion, the grand theater of appearances that the uninitiated mind mistakes for ultimate reality. It is not a fog of ignorance in the ordinary sense. The modern man and woman know an extraordinary abundance of facts. What they do not know — what virtually none know — is how to be.

In that fog, the inhabitants of the contemporary world live and move and build their complicated nests. They have mastered surfaces with a brilliance that would astonish any age before them. They can measure the weight of a quark and the curvature of spacetime; they can compose symphonies and construct cathedrals of glass; they can speak, simultaneously, with a thousand people on the far side of the planet. And yet something ancient and essential remains untouched. In the innermost room of the house of the self — the room where the real question waits, silent and patient as stone — a door stands shut. Most people pass it every day without once trying the handle.

To know everything about the world and nothing about the Knower — this is the particular tragedy of a brilliant and spiritually bewildered age.

In the fog, the inhabitants perform a subtle yet catastrophic error of identification. They mistake the ripples for the sea. They take the passing weather of their thoughts, their moods, their desires, their fears, their social roles — all that inner climate of activity — and they say: this is me. The thought arises, and they are the thought. The fear contracts, and they are the fear. The hunger stirs, and they are the hunger. The name they were given before they could speak is carved into the rock of selfhood, and they stand before it as before an idol, bringing their daily offerings of effort and anxiety and the perpetual grinding hunger for confirmation. They are, in the precise and painful language of the mystical traditions, asleep.

And asleep, they dream not of the Infinite but of the insistently finite: of power and its symbols, of comfort and its discontents, of pleasure and its swift decay. The Sages who saw through the fog and returned to describe what lay beyond it — the luminous terrain of pure Consciousness, the open sky of Being untouched by any cloud — these Sages have been revered and almost universally misunderstood. Their words, gilded into scripture and enshrined in temple and text, have become themselves a part of the fog: beautiful words speaking of a beauty none would step into, luminous descriptions of a light none would dare enter.

The fog of Maya does not blind those who dwell within it — it makes them certain they can see.

And so they search everywhere for the light, except in the one place where it lives: within.

✦ ✦ ✦

III. The Sea and Its Waves

There is a confusion so fundamental, so woven into the very fabric of ordinary human experience, that it requires not merely a correction of thought but a transformation of being. It is the confusion of substance with activity, of depth with surface, of the ocean with its waves. The mystic who has returned from the depths of inner experience speaks of it with patient gravity, for it is the single obstacle that stands between the sleeping soul and its own infinite nature. One thing belongs to the category of what is; another belongs to the category of what happens. To confuse these categories — to believe that what happens is what is — is to live one's entire life on the churning surface of the sea, never once suspecting the vast, serene, depthless water below.

Consider the sea in its immensity. On the surface, the wind writes its autobiography in waves — now agitated, now gentle, now crashing in towers of white foam, now lying flat as polished silver under a winter sun. Each wave is real. Each wave rises with its particular shape, trembles in its moment of existence, and falls back into the body from which it came. To a creature that knew only the surface, the waves would seem to be the sea itself. The surface would seem to be all there is. But the sea is not its waves. The waves are what the sea does in response to the conditions of wind and tide. What the sea is is something far older, far quieter, far more vast — a depth that no storm has ever truly disturbed, a darkness in which all the noise of the surface is swallowed into silence.

So it is with Consciousness — with the ground of Being — and the waves of mental activity that rise and fall upon it. The thoughts, the emotions, the sensory impressions, the elaborate constructions of identity and memory and desire: these are the waves. They are real; they are consequential; they shape the hours of a life. But they are not what a human being is. They are what a human being does, in response to the conditions of a body moving through a world. What a human being fundamentally is — the substrate, the ground, the silent presence that knows all these waves and is moved by none of them — this is something the mystic dares to call by many names: the Self, Consciousness, Atman, the Ground of Being. It is the sea beneath the storm.

The wave believes itself to be the whole of water.

This is its beauty and its forgetting — for in truth it is made of the very ocean it imagines it rides upon.

✦ ✦ ✦

IV. The Open Window and the Inner Space

Imagine a room with a single window. Through that window, the world pours in — the voices of the street, the colors of the afternoon, the movement of lives crossing and recrossing in the light. A person standing at that window is alive to all of it: responsive, engaged, perceiving and reacting in the endless back-and-forth of contact with the external world. This is the ordinary condition of the human mind: open to the window, facing outward, absorbed in the ceaseless traffic of sensation and thought. The window is always open. The light always pours in. And it is good. The world is beautiful. Contact with it is one of the deep joys of being alive.

But now imagine that, very gently, the window is drawn closed. Not locked, not blocked — simply closed. The noise recedes. The colors fade from urgent to gentle. The pull of the outer world softens its grip. And in that closing, something extraordinary begins to happen. Where there was only the inward echo of the outer world — the world reflected and refracted through the chambers of the mind — there begins to emerge a different quality of awareness. Not the darkness of unconsciousness, not the blankness of sleep, but something that the great Vedantic tradition calls pure awareness: consciousness turned from its object toward its own nature, like a torch illumining not the road ahead but the hand that holds it.

This is the threshold of meditation — not a technique, not a discipline alone, but a direction. A turning inward that discovers, to its own astonishment, that the interior space is not empty. It is not the void that the frightened mind fears when told to stop thinking. It is, rather, the vast and luminous ground upon which all thinking rests. The great paradox of the inner journey is this: when the activity of mind ceases, what remains is not nothing. What remains is more — a more that cannot be measured by any instrument of the mind that does the measuring, a fullness that appears as emptiness only to a consciousness still clutching at the forms it has always known.

To stand at the open window is to know the world. To close it, gently, and turn around — this is to know the one who has always been standing there.

Those who have stood in that interior space — who have closed the window of outer perception and turned to behold what lies within — return with a consistent testimony, spoken in the different accents of their respective traditions but pointing always to the same shore. The Upanishadic sages whispered of Atman, the Self that is identical with Brahman, the All. Buddha spoke of the cessation of grasping that reveals the unconditioned Nirvana. Plotinus described the ecstasy of union with the One. The Christian mystics — Meister Eckhart in his bold declarations, John of the Cross in the dark night that precedes the dawn — bore witness to a union with the Divine ground of all being. The language differs. The landscape is the same.

The mystic does not discover God. The mystic discovers that the seeker and the sought have never, in truth, been two.

✦ ✦ ✦

V. The Boundless That Contains the Bound

There comes a moment, in the deep cultivation of inner stillness, when the intuition of Self — that silent, luminous awareness — begins to expand beyond what the merely personal might have predicted. The ordinary mind, when it first turns inward, tends to imagine that what it will find there is something like a smaller, quieter version of itself: a personal inner world, intimate and enclosed. But those who have persisted in the inward turn report something radically, staggeringly different. The inner space, they say, does not have edges. It expands — and continues to expand — without ever meeting a wall. It is not that the self grows to fill a larger space. It is that space itself is discovered to be interior to awareness, rather than awareness being a small thing stranded inside space.

This is the great reversal that stands at the heart of all genuinely mystical insight, the moment that separates the religious philosopher from the one who has truly seen: the sudden, earth-tilting recognition that Consciousness does not exist within the universe as a biological accident nested inside matter and space and time. Rather, matter and space and time arise within Consciousness — as waves arise within the sea, as dreams arise within the dreamer, as music arises within silence. We are not inside the world. The world is inside us, in the sense that is not metaphor but the most literal recognition available to a being who has turned fully inward and stood without flinching at the center of their own nature.

The ancient traditions name this recognition with words that tremble at the edge of speech. The West speaks of the Logos — the universal principle of intelligence pervading all things. The East names it Ishvara — the Lord, the personal face of the Infinite — and beneath even that, the formless Brahman, the Absolute, the ground of all grounds from which even the sacred names arise and into which they finally dissolve. And beyond that — for even Brahman is, in the strictest mystical accounting, still a concept, still a word spoken by a tongue within time — there is what the traditions call simply the Absolute: the Holy, the Nameless, the darkness that is also the most perfect light, the silence that contains all speech, the stillness from which all movement springs and to which all movement returns.

Before this recognition, the mystic stands not in triumph but in the profoundest stillness — a stillness that is itself a form of reverence, for one cannot be triumphant about the ocean when one has just discovered that one is the ocean. The personal pronoun softens. The ordinary anxiety about one's small and threatened existence relaxes its grip. Not because the difficulties of life have been dissolved — they have not — but because the one who feared them has expanded beyond the frame of the fear into something that no circumstance of life can finally diminish.

We have spent our lives believing we were looking out at the infinite from a small and finite shore.

The mystic's secret is simply this: we were never the shore. We were always the sea.

✦ ✦ ✦

VI. The Voice in the Wilderness

And yet — and here the contemplative spirit must turn its gaze back toward the human world, must look without bitterness but with clear eyes at the arena of collective life — the great discovery of the inner journey has not yet permeated the body of humanity. The Sages spoke; the civilizations built elaborate structures of worship around their words; the structures became institutions; the institutions became powers; the powers became, in the course of time, as much a part of the problem as the worldly arrangements they were meant to address. The letter of the teaching survived. The spirit, in too many instances, did not.

The result is a world in which the language of spirit is everywhere and the reality of spirit is rare. A world in which billions of people claim allegiance to traditions whose deepest purpose is the liberation of the inner life, while the inner life remains, for the vast majority, unexamined. A world in which the technologies of outer mastery advance at a pace that staggers the imagination, while the technologies of inner mastery — meditation, contemplation, the patient cultivation of stillness — are treated as curious pastimes for the philosophically inclined or the personally broken. The wise cry out, as they have always cried out, from the wilderness of human inattention. The merchants of the world traffic in what glitters. The sheep follow what moves.

There is no malice in this diagnosis. The spiritual immaturity of the species is not a moral failure but an evolutionary one. The infant does not walk; the sapling does not bear fruit; the morning star rises before the sun and is not the sun. Humanity is young in the dimension that matters most. The accumulated wisdom of five thousand years of conscious spiritual inquiry — from the Upanishads to the existentialists, from the Tao Te Ching to the Dark Night of the Soul — represents not the full flowering of the human potential but its first, trembling budding. What comes after lies beyond the horizon of the present imagination, visible only as a kind of ache in those who sense, however dimly, that the present arrangement of human affairs is not the final one.

The Sage does not despair at being unheard. The seed does not despair of the frozen ground.

Both know that what is spoken in truth has already, somewhere within the structure of time, been received.

✦ ✦ ✦

VII. The Flame That Will Not Be Put Out

What remains, at the end of this long meditation, is not despair but something stranger and more sustaining: a quality of patient hope that the mystic traditions distinguish very carefully from the brittle optimism of the idealist. It is not a hope that things will quickly improve, that the fog will be burned off in a single spectacular sunrise, that the millennium is imminent. It is, rather, the hope that belongs to anyone who has stood at the window, drawn it closed, turned inward, and glimpsed — even for a moment, even as a distant fragrance rather than the full overwhelming bloom — the nature of what lies within. That glimpse cannot be unfaithful to what it saw. It carries the future within it like a lamp carries its flame.

The human story is not finished. It has barely, by the reckoning of the spirit, begun. The perfect human being envisioned by the Sages — the deified being of Christ's promise, the Enlightened One of Buddha's teaching, the True Being of Plato's Forms, the Authentic Existence of the existentialists' longing — this being is not a fantasy but a trajectory. The species is in motion toward it, as the morning is in motion toward the midday, at a pace that is geological in its slowness but inexorable in its direction. Millennia remain. Much darkness is yet to be lived through. Many winters will come before the spring that the spring promises.

The distance between what we are and what we might become is the measure not of our failure but of the vastness of what awaits us.

And in the meantime — in this present moment, in this year, in this life that is being lived by whoever reads these words — there is something that requires no waiting, no millennia, no collective awakening of the species before it can be done. There is the window. There is the possibility of drawing it closed, very gently, and turning around. There is the possibility of sitting still long enough to allow the waves of thought and sensation and desire to do what waves always do when the wind dies down: gradually, gradually, settle. And in that settling — in the glass-smooth stillness that follows the storm — there is the possibility of something that precedes all history and will outlast all history: the simple, undeniable, luminous fact of Being itself, awake to its own nature, requiring nothing to justify or complete it, as boundless as the sky that has always been there behind every cloud that has ever passed across it.

The flame was lit half a million years ago. It has burned through ice ages and empires, through pestilence and renaissance, through every configuration of human blindness and human glory. It will not be put out by the night of the present, any more than it was put out by any night before. And in the hearts of those who turn inward — the contemplatives, the meditators, the seekers in every tradition and in no tradition, the ones who hear the old words and feel in them something that no amount of explanation can account for — the flame burns with a particular brightness. Not because they are better than their sleeping neighbors, but because they are, in some sense that the ego cannot claim, more awake.

The pilgrimage continues. The flame ascends. And somewhere, at the end of a journey so long it makes all human history seem like a single breath, what the Sages saw in their moments of supreme insight waits — patient as the stars, vast as the silence between them — for the species to arrive at last into its own fullness, and recognize, with a joy that no language has yet been born to contain, that it was always, already, home.

We are not pilgrims journeying toward the sacred. We are the sacred, slowly remembering what we have always been.

The pilgrimage is not the distance between us and God. It is the time it takes for a fire to understand that it is made of light.

✦

Η Προσκύνηση της Αιώνιας Φλόγας

Μια Μυστική Στοχαστική Σκέψη

Στην Μακρά Άνοδο της Ανθρώπινης Συνείδησης από τις Σκιές του Εαυτού προς το Άπειρο

· · ✦ · ·

 

Ι. Η Κοιμώμενη Φλόγα

 

Κάπου στον μακρύ διάδρομο του χρόνου — σε ένα κατώφλι τόσο αρχαίο που προηγείται κάθε γραφής και κάθε μνήμης — κάτι αξιοσημείωτο ανακινήθηκε μέσα στο ζωώδες σκοτάδι του πρώιμου ανθρώπινου πλάσματος: άναψε μια φλόγα. Όχι φλόγα φωτιάς, αν και η φωτιά κι αυτή ανακαλύφθηκε τότε, αλλά μια φλόγα διαφορετικής και πιο μυστηριώδους τάξης. Ήταν η φλόγα της αυτογνωσίας, το πρώτο τρεμάμενο φως της συνείδησης που στράφηκε στον εαυτό της, η αρχή αυτού που οι μυστικιστές κάθε πολιτισμού θα αποκαλούσαν αργότερα «εσωτερική ζωή». Εκείνη η στιγμή, μισό εκατομμύριο χρόνια θαμμένη κάτω από τα ιζήματα ακατάγραφων ημερών, ήταν ταυτόχρονα η μεγαλύτερη αυγή που γνώρισε ποτέ η ανθρωπότητα και η αρχή της μακρύτερης, πιο επίπονης προσκύνησης που έχει ποτέ αναλάβει οποιοδήποτε είδος.

 

Να μιλάς για αυτή τη φλόγα — την προέλευσή της, τη φύση της, την ασταμάτητη ανοδική της ώθηση προς κάποια ανείπωτη τελειότητα — σημαίνει να μιλάς για ένα μυστήριο που επισκιάζει όλους τους πολιτισμούς, όλα τα μνημεία, όλες τις φιλοσοφίες. Σημαίνει να μιλάς για την ψυχή του είδους μας. Κι όμως αυτή η φλόγα, παρότι άναψε προ πολλού, δεν έχει ακόμη καεί μέχρι την πληρότητά της. Τρεμοπαίζει ακόμα, παγιδευμένη ανάμεσα στον άνεμο του ζωώδους παρελθόντος και την απέραντη ηρεμία ενός ιερού μέλλοντος που καλεί από πέρα από τον ορίζοντα κάθε παρούσας γνώσης μας.

 

Μεγάλοι άνδρες του πνεύματος — ο Βούδας κάτω από το Δέντρο Μπόντι, ο Πλάτωνας δίπλα στο λυχνάρι της ακαδημίας του, ο Χριστός στην καυτή ερημιά της ερήμου, ο Λάο Τσε στην πύλη από την οποία κανένα κάρο με βόδια δεν μπορεί πραγματικά να περάσει — ο καθένας αντιλήφθηκε αυτή τη φλόγα, ο καθένας μαρτύρησε για αυτό που θα μπορούσε ακόμα να γίνει. Και ο καθένας, στη γλώσσα της εποχής και του τόπου του, περιέγραψε έναν άνθρωπο εξαιρετικής μεταμόρφωσης: φωτεινό, απεριόριστο, απελευθερωμένο από το μικρό σπήλαιο του εγωικού εαυτού. Έναν άνθρωπο που είχε, κάπως, γίνει επιτέλους πλήρως άνθρωπος. Εκείνο το όραμα παραμένει, ακόμα και σε αυτή την εποχή δορυφόρων και διακομιστών, όχι ανάμνηση του παρελθόντος αλλά υπόσχεση ενός πολύ μακρινού μέλλοντος, ανυπολόγιστα μακρινού, επώδυνα όμορφου, και όμως — και αυτό είναι το βαθύτερο μυστικό — κάπως ήδη παρόντος, όπως η βελανιδιά είναι ήδη παρούσα μέσα στο βελανίδι που κείται ακόμα στη φθινοπωρινή λάσπη.

 

Η φλόγα της συνείδησης άναψε μισό εκατομμύριο χρόνια πριν, και δεν έχει ακόμη τελειώσει να καίει.

Αυτό που ονομάζουμε πολιτισμό είναι απλώς η πρώτη διστακτική ανάσα που δόθηκε σε μια φωτιά που μια μέρα θα φωτίσει ολόκληρη την κτίση.

 

✦ ✦ ✦

 

ΙΙ. Η Ομίχλη και οι Κάτοικοί της

 

Ακόμα και τώρα — με βιβλιοθήκες τεράστιες σαν πόλεις, με όργανα που κοιτάζουν μέχρι την άκρη του σύμπαντος, με τεχνολογίες που συμπτύσσουν τον χρόνο και τον χώρο σε μια φωτεινή οθόνη που κρατιέται στην παλάμη του χεριού — οι μεγάλες πνευματικές παραδόσεις του αρχαίου κόσμου θα κοιτούσαν την εσωτερική ζωή του σύγχρονου ανθρώπου και θα έβλεπαν την ίδια ομίχλη που πάντα κρεμόταν πάνω από την κοιλάδα της συνηθισμένης ύπαρξης. Οι Ανατολικοί την ονόμαζαν Μάγια: το πέπλο, την ψευδαίσθηση, το μεγάλο θέατρο των φαινομένων που ο μη μυημένος νους εκλαμβάνει ως τελική πραγματικότητα. Δεν είναι ομίχλη άγνοιας με την συνηθισμένη έννοια. Ο σύγχρονος άνδρας και η σύγχρονη γυναίκα γνωρίζουν μια εξαιρετική αφθονία γεγονότων. Αυτό που δεν γνωρίζουν — αυτό που σχεδόν κανένας δεν γνωρίζει — είναι πώς να είναι.

 

Μέσα σε εκείνη την ομίχλη, οι κάτοικοι του σύγχρονου κόσμου ζουν, κινούνται και χτίζουν τις περίπλοκες φωλιές τους. Έχουν κυριαρχήσει στις επιφάνειες με μια λαμπρότητα που θα εξέπληττε κάθε προηγούμενη εποχή. Μπορούν να μετρήσουν το βάρος ενός κουάρκ και την καμπυλότητα του χωροχρόνου· μπορούν να συνθέσουν συμφωνίες και να χτίσουν καθεδρικούς ναούς από γυαλί· μπορούν να μιλούν ταυτόχρονα με χίλιους ανθρώπους στην άλλη άκρη του πλανήτη. Κι όμως κάτι αρχαίο και ουσιώδες παραμένει ανέγγιχτο. Στο πιο εσωτερικό δωμάτιο του σπιτιού του εαυτού — το δωμάτιο όπου περιμένει η πραγματική ερώτηση, σιωπηλή και υπομονετική σαν πέτρα — μια πόρτα στέκεται κλειστή. Οι περισσότεροι άνθρωποι περνούν μπροστά της κάθε μέρα χωρίς να δοκιμάσουν ποτέ το χερούλι.

 

Να γνωρίζεις τα πάντα για τον κόσμο και τίποτα για τον Γνώστη — αυτή είναι η ιδιαίτερη τραγωδία μιας λαμπρής και πνευματικά συγκεχυμένης εποχής.

 

Μέσα στην ομίχλη, οι κάτοικοι διαπράττουν ένα λεπτό αλλά καταστροφικό λάθος ταύτισης. Συγχέουν τα κύματα με τη θάλασσα. Παίρνουν τον παροδικό καιρό των σκέψεών τους, των διαθέσεών τους, των επιθυμιών τους, των φόβων τους, των κοινωνικών τους ρόλων — όλο εκείνο το εσωτερικό κλίμα δραστηριότητας — και λένε: αυτό είμαι εγώ. Η σκέψη αναδύεται, και αυτοί είναι η σκέψη. Ο φόβος συστέλλεται, και αυτοί είναι ο φόβος. Η πείνα ξυπνά, και αυτοί είναι η πείνα. Το όνομα που τους δόθηκε πριν μπορέσουν να μιλήσουν χαράσσεται στον βράχο της ταυτότητας, και στέκονται μπροστά του σαν μπροστά σε είδωλο, φέρνοντας τις καθημερινές τους προσφορές προσπάθειας, αγωνίας και της αέναης αλέθουσας πείνας για επιβεβαίωση. Είναι, στην ακριβή και επώδυνη γλώσσα των μυστικών παραδόσεων, κοιμισμένοι.

 

Και κοιμισμένοι, ονειρεύονται όχι το Άπειρο αλλά το επίμονα πεπερασμένο: την εξουσία και τα σύμβολά της, την άνεση και τις δυσαρέσκειές της, την ηδονή και την γρήγορη φθορά της. Οι Σοφοί που είδαν πέρα από την ομίχλη και επέστρεψαν για να περιγράψουν τι βρισκόταν πέρα από αυτήν — το φωτεινό τοπίο της καθαρής Συνείδησης, τον ανοιχτό ουρανό του Είναι που δεν αγγίζεται από κανένα σύννεφο — αυτοί οι Σοφοί έχουν τιμηθεί και σχεδόν καθολικά παρεξηγηθεί. Τα λόγια τους, χρυσωμένα σε γραφές και τοποθετημένα σε ναούς και κείμενα, έχουν γίνει τα ίδια μέρος της ομίχλης: όμορφα λόγια που μιλούν για μια ομορφιά στην οποία κανείς δεν θα έμπαινε, φωτεινές περιγραφές ενός φωτός στο οποίο κανείς δεν θα τολμούσε να εισέλθει.

 

Η ομίχλη της Μάγια δεν τυφλώνει αυτούς που κατοικούν μέσα της — τους κάνει βέβαιους ότι μπορούν να δουν.

 

Και έτσι ψάχνουν παντού για το φως, εκτός από το ένα μέρος όπου αυτό ζει: μέσα τους.

 

✦ ✦ ✦

 

ΙΙΙ. Η Θάλασσα και τα Κύματά της

 

Υπάρχει μια σύγχυση τόσο θεμελιώδης, τόσο υφασμένη στον ίδιο τον ιστό της συνηθισμένης ανθρώπινης εμπειρίας, που απαιτεί όχι απλώς διόρθωση της σκέψης αλλά μεταμόρφωση του είναι. Είναι η σύγχυση της ουσίας με τη δραστηριότητα, του βάθους με την επιφάνεια, του ωκεανού με τα κύματά του. Ο μυστικιστής που έχει επιστρέψει από τα βάθη της εσωτερικής εμπειρίας μιλά γι’ αυτήν με υπομονετική σοβαρότητα, γιατί είναι το μοναδικό εμπόδιο που στέκεται ανάμεσα στην κοιμώμενη ψυχή και τη δική της άπειρη φύση. Το ένα πράγμα ανήκει στην κατηγορία του «αυτό που είναι»· το άλλο ανήκει στην κατηγορία του «αυτό που συμβαίνει». Να συγχέεις αυτές τις κατηγορίες — να πιστεύεις ότι αυτό που συμβαίνει είναι αυτό που είναι — σημαίνει να ζεις ολόκληρη τη ζωή σου στην ταραγμένη επιφάνεια της θάλασσας, χωρίς ποτέ να υποπτευθείς το απέραντο, γαλήνιο, αβύθιστο νερό από κάτω.

 

Σκεφτείτε τη θάλασσα στην απεραντοσύνη της. Στην επιφάνεια, ο άνεμος γράφει την αυτοβιογραφία του σε κύματα — άλλοτε ταραγμένα, άλλοτε ήρεμα, άλλοτε να σπάνε σε πύργους από λευκό αφρό, άλλοτε να κείνται επίπεδα σαν γυαλισμένο ασήμι κάτω από χειμερινό ήλιο. Κάθε κύμα είναι πραγματικό. Κάθε κύμα αναδύεται με το ιδιαίτερο σχήμα του, τρέμει στη στιγμή της ύπαρξής του και πέφτει πίσω στο σώμα από το οποίο προήλθε. Για ένα πλάσμα που γνώριζε μόνο την επιφάνεια, τα κύματα θα φαίνονταν να είναι η ίδια η θάλασσα. Η επιφάνεια θα φαινόταν να είναι ό,τι υπάρχει. Αλλά η θάλασσα δεν είναι τα κύματά της. Τα κύματα είναι αυτό που η θάλασσα κάνει σε απόκριση στις συνθήκες ανέμου και παλίρροιας. Αυτό που η θάλασσα είναι είναι κάτι πολύ πιο αρχαίο, πολύ πιο ήσυχο, πολύ πιο απέραντο — ένα βάθος που καμία καταιγίδα δεν έχει ποτέ πραγματικά διαταράξει, ένα σκοτάδι μέσα στο οποίο όλος ο θόρυβος της επιφάνειας καταπίνεται στη σιωπή.

 

Έτσι συμβαίνει και με τη Συνείδηση — με το έδαφος του Είναι — και τα κύματα της νοητικής δραστηριότητας που αναδύονται και πέφτουν πάνω της. Οι σκέψεις, τα συναισθήματα, οι αισθητηριακές εντυπώσεις, οι περίπλοκες κατασκευές ταυτότητας, μνήμης και επιθυμίας: αυτά είναι τα κύματα. Είναι πραγματικά· έχουν συνέπειες· διαμορφώνουν τις ώρες μιας ζωής. Αλλά δεν είναι αυτό που είναι ένας άνθρωπος. Είναι αυτό που ένας άνθρωπος κάνει, σε απόκριση στις συνθήκες ενός σώματος που κινείται μέσα σε έναν κόσμο. Αυτό που ένας άνθρωπος είναι θεμελιωδώς — το υπόστρωμα, το έδαφος, η σιωπηλή παρουσία που γνωρίζει όλα αυτά τα κύματα και δεν κινείται από κανένα — αυτό είναι κάτι που ο μυστικιστής τολμά να ονομάσει με πολλά ονόματα: ο Εαυτός, η Συνείδηση, το Άτμαν, το Έδαφος του Είναι. Είναι η θάλασσα κάτω από την καταιγίδα.

 

Το κύμα πιστεύει ότι είναι ολόκληρο το νερό.

Αυτή είναι η ομορφιά του και η λήθη του — γιατί στην αλήθεια είναι φτιαγμένο από τον ίδιο τον ωκεανό πάνω στον οποίο φαντάζεται ότι ταξιδεύει.

 

✦ ✦ ✦

 

IV. Το Ανοιχτό Παράθυρο και ο Εσωτερικός Χώρος

 

Φανταστείτε ένα δωμάτιο με ένα μόνο παράθυρο. Μέσα από αυτό το παράθυρο, ο κόσμος χύνεται μέσα — οι φωνές του δρόμου, τα χρώματα του απογεύματος, η κίνηση ζωών που διασταυρώνονται και ξαναδιασταυρώνονται στο φως. Ένα πρόσωπο που στέκεται στο παράθυρο είναι ζωντανό σε όλα αυτά: ανταποκρίνεται, εμπλέκεται, αντιλαμβάνεται και αντιδρά στο ατελείωτο πηγαινέλα της επαφής με τον εξωτερικό κόσμο. Αυτή είναι η συνηθισμένη κατάσταση του ανθρώπινου νου: ανοιχτό στο παράθυρο, στραμμένο προς τα έξω, απορροφημένο στην ασταμάτητη κίνηση της αίσθησης και της σκέψης. Το παράθυρο είναι πάντα ανοιχτό. Το φως πάντα χύνεται μέσα. Και είναι καλό. Ο κόσμος είναι όμορφος. Η επαφή μαζί του είναι μία από τις βαθιές χαρές του να είναι κανείς ζωντανός.

 

Αλλά τώρα φανταστείτε ότι, πολύ απαλά, το παράθυρο κλείνει. Όχι κλειδωμένο, όχι φραγμένο — απλώς κλειστό. Ο θόρυβος υποχωρεί. Τα χρώματα ξεθωριάζουν από επείγοντα σε ήπια. Η έλξη του εξωτερικού κόσμου μαλακώνει τη λαβή της. Και σε εκείνο το κλείσιμο, κάτι εξαιρετικό αρχίζει να συμβαίνει. Εκεί όπου υπήρχε μόνο η εσωτερική ηχώ του εξωτερικού κόσμου — ο κόσμος αντανακλασμένος και διαθλασμένος μέσα στους θαλάμους του νου — αρχίζει να αναδύεται μια διαφορετική ποιότητα επίγνωσης. Όχι το σκοτάδι της ασυνειδησίας, όχι το κενό του ύπνου, αλλά κάτι που η μεγάλη Βεδαντική παράδοση ονομάζει καθαρή επίγνωση: η συνείδηση στραμμένη από το αντικείμενό της προς τη δική της φύση, σαν δάδα που φωτίζει όχι τον δρόμο μπροστά αλλά το χέρι που την κρατά.

 

Αυτό είναι το κατώφλι του διαλογισμού — όχι μια τεχνική, όχι μια πειθαρχία μόνον, αλλά μια κατεύθυνση. Μια στροφή προς τα μέσα που ανακαλύπτει, προς μεγάλη της έκπληξη, ότι ο εσωτερικός χώρος δεν είναι άδειος. Δεν είναι το κενό που φοβάται ο τρομαγμένος νους όταν του λένε να σταματήσει να σκέφτεται. Είναι, αντιθέτως, το απέραντο και φωτεινό έδαφος πάνω στο οποίο στηρίζεται κάθε σκέψη. Το μεγάλο παράδοξο του εσωτερικού ταξιδιού είναι αυτό: όταν η δραστηριότητα του νου παύει, αυτό που μένει δεν είναι τίποτα. Αυτό που μένει είναι περισσότερο — ένα περισσότερο που δεν μπορεί να μετρηθεί από κανένα όργανο του νου που το μετρά, μια πληρότητα που φαίνεται κενό μόνο σε μια συνείδηση που ακόμα κρατιέται από τις μορφές που πάντα γνώριζε.

 

Να στέκεσαι στο ανοιχτό παράθυρο σημαίνει να γνωρίζεις τον κόσμο. Να το κλείσεις απαλά και να γυρίσεις — αυτό σημαίνει να γνωρίσεις αυτόν που πάντα στεκόταν εκεί.

 

Εκείνοι που έχουν σταθεί σε εκείνον τον εσωτερικό χώρο — που έχουν κλείσει το παράθυρο της εξωτερικής αντίληψης και έχουν γυρίσει να αντικρίσουν αυτό που βρίσκεται μέσα — επιστρέφουν με μια συνεπή μαρτυρία, ειπωμένη με τις διαφορετικές προφορές των αντίστοιχων παραδόσεών τους αλλά που δείχνει πάντα στην ίδια ακτή. Οι σοφοί των Ουπανισάδων ψιθύρισαν για το Άτμαν, τον Εαυτό που είναι ταυτόσημος με το Μπράχμαν, το Όλον. Ο Βούδας μίλησε για την παύση της προσκόλλησης που αποκαλύπτει το ανεμπόδιστο Νιρβάνα. Ο Πλωτίνος περιέγραψε την έκσταση της ένωσης με το Ένα. Οι χριστιανοί μυστικιστές — ο Μάιστερ Έκχαρτ στις τολμηρές του διακηρύξεις, ο Ιωάννης του Σταυρού στη σκοτεινή νύχτα που προηγείται της αυγής — μαρτύρησαν μια ένωση με το Θείο έδαφος κάθε ύπαρξης. Η γλώσσα διαφέρει. Το τοπίο είναι το ίδιο.

 

Ο μυστικιστής δεν ανακαλύπτει τον Θεό. Ο μυστικιστής ανακαλύπτει ότι ο αναζητητής και το αναζητούμενο δεν ήταν ποτέ, στην αλήθεια, δύο.

 

✦ ✦ ✦

 

V.Το Απέραντο που Περιέχει το Πεπερασμένο

 

Έρχεται μια στιγμή, στην βαθιά καλλιέργεια της εσωτερικής ηρεμίας, που η διαίσθηση του Εαυτού — εκείνης της σιωπηλής, φωτεινής επίγνωσης — αρχίζει να επεκτείνεται πέρα από αυτό που το απλώς προσωπικό θα μπορούσε να προβλέψει. Ο συνηθισμένος νους, όταν πρώτα στρέφεται προς τα μέσα, τείνει να φαντάζεται ότι αυτό που θα βρει εκεί είναι κάτι σαν μια μικρότερη, πιο ήσυχη εκδοχή του εαυτού του: έναν προσωπικό εσωτερικό κόσμο, οικείο και κλειστό. Αλλά εκείνοι που επέμειναν στην εσωτερική στροφή αναφέρουν κάτι ριζικά, συγκλονιστικά διαφορετικό. Ο εσωτερικός χώρος, λένε, δεν έχει άκρα. Επεκτείνεται — και συνεχίζει να επεκτείνεται — χωρίς ποτέ να συναντά τοίχο. Δεν είναι ότι ο εαυτός μεγαλώνει για να γεμίσει έναν μεγαλύτερο χώρο. Είναι ότι ο ίδιος ο χώρος ανακαλύπτεται ότι είναι εσωτερικός στην επίγνωση, παρά η επίγνωση να είναι ένα μικρό πράγμα εγκλωβισμένο μέσα στον χώρο.

 

Αυτή είναι η μεγάλη αναστροφή που βρίσκεται στην καρδιά κάθε γνήσιας μυστικής αντίληψης, η στιγμή που χωρίζει τον θρησκευόμενο φιλόσοφο από αυτόν που έχει πραγματικά δει: η ξαφνική, γη-στρεφόμενη αναγνώριση ότι η Συνείδηση δεν υπάρχει μέσα στο σύμπαν σαν βιολογικό ατύχημα φωλιασμένο μέσα στην ύλη, τον χώρο και τον χρόνο. Αντίθετα, η ύλη, ο χώρος και ο χρόνος αναδύονται μέσα στη Συνείδηση — όπως τα κύματα αναδύονται μέσα στη θάλασσα, όπως τα όνειρα αναδύονται μέσα στον ονειρευόμενο, όπως η μουσική αναδύεται μέσα στη σιωπή. Δεν είμαστε μέσα στον κόσμο. Ο κόσμος είναι μέσα μας, με την έννοια που δεν είναι μεταφορά αλλά η πιο κυριολεκτική αναγνώριση διαθέσιμη σε ένα ον που έχει στραφεί πλήρως προς τα μέσα και στέκεται χωρίς να τρεμοπαίζει στο κέντρο της δικής του φύσης.

 

Οι αρχαίες παραδόσεις ονομάζουν αυτή την αναγνώριση με λέξεις που τρέμουν στο χείλος του λόγου. Η Δύση μιλά για τον Λόγο — την παγκόσμια αρχή της νοημοσύνης που διαπερνά τα πάντα. Η Ανατολή την ονομάζει Ισβάρα — τον Κύριο, το προσωπικό πρόσωπο του Απείρου — και κάτω ακόμα από αυτό, το άμορφο Μπράχμαν, το Απόλυτο, το έδαφος όλων των εδαφών από το οποίο ακόμα και τα ιερά ονόματα αναδύονται και μέσα στο οποίο τελικά διαλύονται. Και πέρα από αυτό — γιατί ακόμα και το Μπράχμαν είναι, στην αυστηρότερη μυστική λογική, ακόμα μια έννοια, ακόμα μια λέξη ειπωμένη από μια γλώσσα μέσα στον χρόνο — υπάρχει αυτό που οι παραδόσεις ονομάζουν απλώς το Απόλυτο: το Άγιο, το Ανώνυμο, το σκοτάδι που είναι ταυτόχρονα το πιο τέλειο φως, η σιωπή που περιέχει κάθε λόγο, η ακινησία από την οποία πηγάζει κάθε κίνηση και στην οποία κάθε κίνηση επιστρέφει.

 

Μπροστά σε αυτή την αναγνώριση, ο μυστικιστής στέκεται όχι σε θρίαμβο αλλά στην βαθύτερη ηρεμία — μια ηρεμία που είναι η ίδια μορφή σεβασμού, γιατί δεν μπορεί κανείς να θριαμβεύει για τον ωκεανό όταν μόλις έχει ανακαλύψει ότι είναι ο ωκεανός. Η προσωπική αντωνυμία μαλακώνει. Το συνηθισμένο άγχος για την μικρή και απειλούμενη ύπαρξή του χαλαρώνει τη λαβή του. Όχι επειδή οι δυσκολίες της ζωής έχουν διαλυθεί — δεν έχουν — αλλά επειδή αυτός που τις φοβόταν έχει επεκταθεί πέρα από το πλαίσιο του φόβου σε κάτι που καμία περίσταση ζωής δεν μπορεί τελικά να μειώσει.

 

Έχουμε περάσει τις ζωές μας πιστεύοντας ότι κοιτούσαμε το άπειρο από μια μικρή και πεπερασμένη ακτή.

Το μυστικό του μυστικιστή είναι απλώς αυτό: δεν ήμασταν ποτέ η ακτή. Ήμασταν πάντα η θάλασσα.

 

✦ ✦ ✦

 

VI. Η Φωνή στην Έρημο

 

Κι όμως — και εδώ το πνεύμα της στοχαστικής σκέψης πρέπει να στρέψει το βλέμμα του πίσω προς τον ανθρώπινο κόσμο, να κοιτάξει χωρίς πικρία αλλά με καθαρά μάτια την αρένα της συλλογικής ζωής — η μεγάλη ανακάλυψη του εσωτερικού ταξιδιού δεν έχει ακόμη διαπεράσει το σώμα της ανθρωπότητας. Οι Σοφοί μίλησαν· οι πολιτισμοί έχτισαν περίτεχνες δομές λατρείας γύρω από τα λόγια τους· οι δομές έγιναν θεσμοί· οι θεσμοί έγιναν δυνάμεις· οι δυνάμεις έγιναν, με την πάροδο του χρόνου, εξίσου μέρος του προβλήματος όσο και οι κοσμικές ρυθμίσεις που προορίζονταν να αντιμετωπίσουν. Το γράμμα της διδασκαλίας επέζησε. Το πνεύμα, σε πάρα πολλές περιπτώσεις, όχι.

 

Το αποτέλεσμα είναι ένας κόσμος στον οποίο η γλώσσα του πνεύματος είναι παντού και η πραγματικότητα του πνεύματος σπάνια. Ένας κόσμος στον οποίο δισεκατομμύρια άνθρωποι διεκδικούν αφοσίωση σε παραδόσεις των οποίων ο βαθύτερος σκοπός είναι η απελευθέρωση της εσωτερικής ζωής, ενώ η εσωτερική ζωή παραμένει, για την συντριπτική πλειοψηφία, ανεξερεύνητη. Ένας κόσμος στον οποίο οι τεχνολογίες της εξωτερικής κυριαρχίας προχωρούν με ρυθμό που ζαλίζει τη φαντασία, ενώ οι τεχνολογίες της εσωτερικής κυριαρχίας — διαλογισμός, στοχασμός, η υπομονετική καλλιέργεια της ηρεμίας — αντιμετωπίζονται ως περίεργα χόμπι για τους φιλοσοφικά προσανατολισμένους ή τους προσωπικά σπασμένους. Οι σοφοί φωνάζουν, όπως πάντα φώναζαν, από την έρημο της ανθρώπινης απροσεξίας. Οι έμποροι του κόσμου εμπορεύονται αυτό που λάμπει. Τα πρόβατα ακολουθούν αυτό που κινείται.

 

Δεν υπάρχει κακία σε αυτή τη διάγνωση. Η πνευματική ανωριμότητα του είδους δεν είναι ηθική αποτυχία αλλά εξελικτική. Το βρέφος δεν περπατά· το δενδρύλλιο δεν καρποφορεί· το πρωινό αστέρι ανατέλλει πριν τον ήλιο και δεν είναι ο ήλιος. Η ανθρωπότητα είναι νέα στη διάσταση που έχει τη μεγαλύτερη σημασία. Η συσσωρευμένη σοφία πέντε χιλιάδων ετών συνειδητής πνευματικής αναζήτησης — από τις Ουπανισάδες μέχρι τους υπαρξιστές, από το Ταό Τε Τσινγκ μέχρι τη Σκοτεινή Νύχτα της Ψυχής — αντιπροσωπεύει όχι την πλήρη άνθηση του ανθρώπινου δυναμικού αλλά το πρώτο, τρεμάμενο μπουμπούκι του. Αυτό που έρχεται μετά βρίσκεται πέρα από τον ορίζοντα της παρούσας φαντασίας, ορατό μόνο σαν ένα είδος πόνου σε όσους αισθάνονται, όσο αμυδρά κι αν είναι, ότι η παρούσα διάταξη των ανθρώπινων πραγμάτων δεν είναι η τελική.

 

Ο Σοφός δεν απελπίζεται που δεν ακούγεται. Ο σπόρος δεν απελπίζεται για το παγωμένο έδαφος.

Και οι δύο ξέρουν ότι αυτό που λέγεται με αλήθεια έχει ήδη, κάπου μέσα στη δομή του χρόνου, γίνει δεκτό.

 

✦ ✦ ✦

 

VII.Η Φλόγα που Δεν Θα Σβήσει

 

Αυτό που μένει, στο τέλος αυτού του μακρού στοχασμού, δεν είναι απελπισία αλλά κάτι πιο παράξενο και πιο θρεπτικό: μια ποιότητα υπομονετικής ελπίδας που οι μυστικές παραδόσεις διακρίνουν πολύ προσεκτικά από την εύθραυστη αισιοδοξία του ιδεαλιστή. Δεν είναι ελπίδα ότι τα πράγματα θα βελτιωθούν γρήγορα, ότι η ομίχλη θα καεί σε ένα μόνο θεαματικό ηλιοβασίλεμα, ότι η χιλιετία είναι επικείμενη. Είναι, αντιθέτως, η ελπίδα που ανήκει σε όποιον έχει σταθεί στο παράθυρο, το έχει κλείσει, έχει στραφεί προς τα μέσα και έχει έστω για μια στιγμή, ακόμα και σαν μακρινό άρωμα παρά την πλήρη συντριπτική άνθιση — αντικρίσει τη φύση αυτού που βρίσκεται μέσα. Εκείνη η ματιά δεν μπορεί να προδώσει αυτό που είδε. Φέρει το μέλλον μέσα της σαν μια λάμπα που φέρει τη φλόγα της.

 

Η ανθρώπινη ιστορία δεν έχει τελειώσει. Έχει μόλις, σύμφωνα με τον λογαριασμό του πνεύματος, αρχίσει. Ο τέλειος άνθρωπος που οραματίστηκαν οι Σοφοί — το θεοποιημένο ον της υπόσχεσης του Χριστού, ο Φωτισμένος του διδάγματος του Βούδα, το Αληθινό Ον των Ιδεών του Πλάτωνα, η Αυθεντική Ύπαρξη του πόθου των υπαρξιστών — αυτό το ον δεν είναι φαντασία αλλά τροχιά. Το είδος κινείται προς αυτό, όπως το πρωί κινείται προς το μεσημέρι, με ρυθμό γεωλογικό στην αργή του κίνηση αλλά ασταμάτητο στην κατεύθυνσή του. Ακόμα μένουν χιλιετίες. Πολύ σκοτάδι μένει να ζήσουμε. Πολλοί χειμώνες θα έρθουν πριν την άνοιξη που υπόσχεται η άνοιξη.

 

Η απόσταση ανάμεσα σε αυτό που είμαστε και σε αυτό που μπορεί να γίνουμε είναι το μέτρο όχι της αποτυχίας μας αλλά του μεγέθους αυτού που μας περιμένει.

 

Και εν τω μεταξύ — σε αυτή την παρούσα στιγμή, σε αυτό το έτος, σε αυτή τη ζωή που διαβάζεται από όποιον διαβάζει αυτά τα λόγια — υπάρχει κάτι που δεν απαιτεί καμία αναμονή, καμία χιλιετία, καμία συλλογική αφύπνιση του είδους πριν γίνει. Υπάρχει το παράθυρο. Υπάρχει η δυνατότητα να το κλείσουμε, πολύ απαλά, και να γυρίσουμε. Υπάρχει η δυνατότητα να καθίσουμε αρκετά ήσυχα ώστε να αφήσουμε τα κύματα της σκέψης, της αίσθησης και της επιθυμίας να κάνουν αυτό που πάντα κάνουν τα κύματα όταν ο άνεμος κοπάζει: σταδιακά, σταδιακά, να ηρεμήσουν. Και σε εκείνη την ηρεμία — στο γυάλινο-λείο ησυχασμό που ακολουθεί την καταιγίδα — υπάρχει η δυνατότητα κάτι που προηγείται κάθε ιστορίας και θα επιζήσει κάθε ιστορίας: το απλό, αναμφισβήτητο, φωτεινό γεγονός του ίδιου του Είναι, ξύπνιο στη δική του φύση, που δεν χρειάζεται τίποτα για να δικαιολογηθεί ή να ολοκληρωθεί, τόσο απέραντο όσο ο ουρανός που πάντα υπήρχε πίσω από κάθε σύννεφο που πέρασε ποτέ από πάνω του.

 

Η φλόγα άναψε μισό εκατομμύριο χρόνια πριν. Έχει καεί μέσα από εποχές παγετώνων και αυτοκρατορίες, μέσα από λοιμούς και αναγεννήσεις, μέσα από κάθε διαμόρφωση ανθρώπινης τύφλωσης και ανθρώπινης δόξας. Δεν θα σβήσει από τη νύχτα του παρόντος, όπως δεν σβήστηκε από καμία νύχτα πριν. Και στις καρδιές εκείνων που στρέφονται προς τα μέσα — των στοχαστών, των διαλογιζόμενων, των αναζητητών σε κάθε παράδοση και σε καμία, εκείνων που ακούν τα παλιά λόγια και νιώθουν μέσα τους κάτι που καμία εξήγηση δεν μπορεί να εξηγήσει — η φλόγα καίει με ιδιαίτερη λαμπρότητα. Όχι επειδή είναι καλύτεροι από τους κοιμισμένους γείτονές τους, αλλά επειδή είναι, με κάποια έννοια που το εγώ δεν μπορεί να διεκδικήσει, περισσότερο ξύπνιοι.

 

Η προσκύνηση συνεχίζεται. Η φλόγα ανεβαίνει. Και κάπου, στο τέλος ενός ταξιδιού τόσο μακρύ που κάνει ολόκληρη την ανθρώπινη ιστορία να μοιάζει με μια μόνη ανάσα, αυτό που είδαν οι Σοφοί στις στιγμές της υπέρτατης αντίληψής τους περιμένει — υπομονετικό σαν τα αστέρια, απέραντο σαν τη σιωπή ανάμεσά τους — να φτάσει επιτέλους το είδος στην πλήρωσή του, και να αναγνωρίσει, με μια χαρά που καμία γλώσσα δεν έχει ακόμη γεννηθεί για να χωρέσει, ότι ήταν πάντα, ήδη, σπίτι.

 

Δεν είμαστε προσκυνητές που ταξιδεύουμε προς το ιερό. Είμαστε το ιερό, που αργά θυμάται αυτό που πάντα ήταν.

Η προσκύνηση δεν είναι η απόσταση ανάμεσα σε εμάς και τον Θεό. Είναι ο χρόνος που χρειάζεται μια φωτιά για να καταλάβει ότι είναι φτιαγμένη από φως.

 

✦

Τέλος