Monday, 23 February, 2026
19. The Mirror of Eternity: A
Meditation on Enlightenment as Unbounded Perception
The Threshold
of the Ineffable
There exists a
state of consciousness that the mystics of ages past have sought with the fervor
of lovers seeking the Beloved—a condition of the soul so luminous, so unbounded,
that language itself trembles at its threshold and falls silent. This state,
which spiritual traditions across the span of human history have called
enlightenment, awakening, or gnosis, stands as both the destination of the
seeker's journey and the eternal present that has never been absent. It is not a
prize to be grasped by the ambitious mind, nor a trophy to be displayed before
the world. Rather, it reveals itself as what has always been: the original face
of reality, unmarred by the veils that the separate self has drawn across
perception.
To speak of
enlightenment is to attempt the impossible—to capture in words what flows beyond
all conceptual boundaries, to map in the language of the finite what belongs to
the infinite. Yet the mystic must speak, for silence alone, though it contains
all truth, cannot guide those who still wander in the labyrinth of their own
thinking. And so, with the humility of one who knows that all descriptions fall
short of the reality they attempt to describe, we may approach this mystery not
as scholars dissecting a specimen, but as pilgrims standing before a threshold,
aware that what lies beyond can only be entered, never fully explained.
The essential
nature of enlightenment transcends the personal drama of individual experience.
It is not what the ego envisions in its moments of spiritual ambition, nor what
it claims when it wraps itself in the garments of attainment. The separate self,
that persistent illusion of an isolated "I" standing apart from the flowing
river of existence, cannot possess enlightenment any more than a wave can
possess the ocean. For enlightenment is not an experience belonging to someone;
it is the disappearance of the one who would experience, leaving only the pure
activity of perception itself—unowned, unobstructed, free.
The Sea of
Stillness
Consider the
sea in its perfect stillness, when not even the breath of wind disturbs its
surface. In such moments, the water becomes a flawless mirror, reflecting the
vastness of the sky with such fidelity that the boundary between above and below
dissolves into a seamless unity. This is the nature of enlightened perception—a
consciousness so clear, so free from the ripples of egoic disturbance, that it
reflects reality exactly as it is, without addition or subtraction, without
interpretation or distortion.
But let the
smallest breeze touch that surface, and immediately the reflection fragments
into a thousand dancing shards of light. The sky is still there, the sea is
still there, but now what appears on the surface bears only a broken resemblance
to what is. This is the condition of the ordinary mind, perpetually agitated by
the winds of desire and aversion, hope and fear, memory and anticipation. Not
grossly disturbed, perhaps—for the analogy holds that there is no "more or less"
in this clouding—but disturbed nonetheless, and therefore incapable of that
perfect mirroring which is enlightenment.
The mystical
traditions have long understood this truth: perception is either clear or it is
clouded. There exists no intermediate state, no partial enlightenment in which
one sees reality "somewhat" accurately. Like the mirror that either reflects
truly or distorts, consciousness either rests in its natural clarity or dances
with the shadows cast by the self-sense. A single thought claiming "I perceive"
already introduces the wrinkle that breaks the surface, that transforms the
mirror into something less than a perfect reflection.
This is why
the ancient sages spoke of enlightenment not as an acquisition but as a
revelation of what already is. The sky has never stopped being the sky; the
ocean has never ceased being the ocean. What changes is only the condition of
the surface—whether it remains still enough to reflect the truth that has been
present all along. And this stillness is not achieved through effort, for effort
itself is a form of disturbance. Rather, it emerges naturally when the winds of
egoic activity cease to blow, when the separate self relaxes its grip on
experience and allows reality to be exactly as it is.
The
Dissolution of Boundaries
In the state
of enlightened awareness, the conventional boundaries that seem to separate self
from world, subject from object, perceiver from perceived, dissolve like morning
mist before the rising sun. This is not a matter of philosophical understanding
or intellectual conviction, but of direct perception. The mystic does not
believe that all is one; the mystic sees it, tastes it, lives it in every
moment. The apparent divisions that structure ordinary experience are recognized
as conceptual overlays, useful perhaps for navigating the practical demands of
daily life, but ultimately no more real than the lines of latitude and longitude
that we draw across the face of the earth.
What remains
when these boundaries dissolve? Not a blank emptiness, not a void of
non-existence, but a fullness beyond description—a single, seamless field of
being-consciousness-activity in which all things arise and pass away like waves
upon that primordial sea. The enlightened one does not stand apart from this
field, observing it from some transcendent vantage point. Rather, the
enlightened one is this field, aware of itself in the pure immediacy of each
moment, free from the distorting lens of self-centered perception.
This
realization carries with it a profound sense of interconnectedness, a direct
knowing that one's true nature is not confined to the envelope of skin, not
limited to the stream of thoughts and sensations that parade through awareness.
The essence of what one is extends infinitely outward, sharing the same
fundamental nature as the stars wheeling through space, the ancient mountains
wearing away grain by grain, the stranger passing on the street, the blade of
grass bending beneath the weight of morning dew. All things participate in the
same vast Being, all things emerge from the same mysterious Source, all things
dance the same divine dance.
The mystics
have given many names to this recognition. They have called it the realization
of the Self, the discovery of Buddha-nature, union with God, cosmic
consciousness, the recognition of Tao. But names are mere fingers pointing at
the moon, and the reality they indicate surpasses all designation. It is at once
the most intimate of truths—closer to us than our own breath—and the most
transcendent—vaster than the universe itself. It is what we have always been,
yet it seems like a revelation because for so long we mistook ourselves for
something infinitely smaller, infinitely more separate.
The Harmony of
Action
Enlightenment
is not merely a passive state of perception, a condition of serene witnessing
disconnected from the world of action. Rather, it encompasses an
activity-dimension in which doing flows naturally and spontaneously from being,
in which action arises not from the calculated intentions of the separate self
but from the deep intelligence of reality itself. When perception is clear, when
the mirror reflects without distortion, action too becomes clear—aligned with
the natural order, harmonious with the flow of existence.
This is what
the Taoist sages called wu-wei, action through non-action, the effortless
activity that arises when one ceases to impose one's will upon reality and
instead allows oneself to be moved by the Tao. It is what the Hindu scriptures
describe as nishkama karma, action without attachment to results, performed not
for personal gain but as an expression of one's dharma, one's alignment with the
cosmic order. In the Christian mystical tradition, it appears as surrender to
the will of God, the abandonment of self-will in favor of divine purpose.
In all these
formulations, we find the same essential insight: when the illusion of
separation dissolves, when the ego no longer occupies the throne of
consciousness, what emerges is a way of being in the world that is
simultaneously fully engaged and completely free. The enlightened one acts, but
there is no one acting—or more precisely, it is reality acting through the form
that appears as an individual person. Decisions are made, words are spoken,
movements occur, but all of this happens spontaneously, naturally, without the
overlay of egoic deliberation and self-concern.
This does not
mean that the enlightened one becomes passive or mechanical, a puppet with no
autonomy. Quite the opposite: freed from the prison of self-centered thinking,
action becomes more creative, more responsive, more perfectly attuned to the
needs of each moment. Like water flowing downhill, finding the path of least
resistance yet powerful enough to carve canyons through solid rock, the activity
that arises from enlightened awareness is both gentle and inexorable, both
yielding and transformative.
There is no
conflict in such action, no resistance, no internal division between what one
wants to do and what one feels compelled to do. The enlightened one does not act
against reality but as reality, moving in harmony with the great current of
existence. And in this harmony, there is a joy that needs no external
justification, a peace that depends on no particular outcome, a love that flows
freely toward all beings because the recognition of unity leaves no one outside
the circle of compassion.
Beyond the
Realm of Thought
The mind that
seeks enlightenment through thinking can never find it, for thought itself is
the veil that obscures what is sought. Every concept, every belief, every mental
image of what enlightenment might be—these are obstacles rather than aids,
shadows rather than light. The distinction between enlightenment and ordinary
life exists only in the thinking of minds that have not yet awakened to their
true nature. In reality, there is no such distinction, for enlightenment is
simply life as it actually is when perceived without the distorting filter of
self-centered thought.
This is
perhaps the most paradoxical aspect of the mystical path: the goal cannot be
reached by the means that the ego finds most natural and comfortable—analysis,
planning, conceptualization, achievement. These tools of the rational mind, so
useful in navigating the practical affairs of the world, become shackles when
applied to the spiritual dimension. One cannot think oneself into enlightenment
any more than one can lift oneself off the ground by pulling on one's own
bootstraps.
Yet this does
not mean that enlightenment is irrational or anti-intellectual. Rather, it is
trans-rational, beyond the domain where discursive thought holds sway. It
involves a different kind of knowing, a direct apprehension that precedes and
transcends the mediation of concepts. The mystic does not reject logic or
reason, but recognizes their proper place and their inherent limitations. Logic
can point the way, can clear away false notions and conceptual confusion, but it
cannot deliver the direct experience that is the essence of awakening.
What is
required instead is a kind of surrender—not the passive resignation of defeat,
but the active letting-go of the one who would control and possess experience.
This is why spiritual traditions speak of dying to the self, of losing one's
life to find it, of the dark night of the soul that precedes the dawn of
illumination. The ego must release its grip, must consent to its own
dissolution, must step aside so that what has always been present can reveal
itself.
This surrender
is not a one-time event but a continuous practice, a moment-by-moment letting-go
of the tendency to grasp, to judge, to compare, to seek. In each instant, the
invitation is the same: to release the overlay of thought and open to the naked
immediacy of what is. To see without the seer, to hear without the hearer, to
exist without the one who exists—this is the gateless gate through which one
passes into the kingdom of enlightened awareness.
The Sacred
Mystery
At the heart
of enlightenment lies a mystery that cannot be dispelled by any amount of
explanation or description. It is sacred in the deepest sense—set apart from the
ordinary, pointing toward a dimension of reality that exceeds all categories and
defies all attempts at conceptual capture. To encounter this mystery directly is
to stand before the Absolute, the Ground of Being, the Source from which all
things emerge and to which all things return.
Different
traditions have given different names to this ultimate reality. Some call it
God, speaking in the language of theism and devotion. Others call it the Void or
Emptiness, emphasizing its transcendence of all attributes and qualities. Still
others speak of it as Consciousness itself, the light in which all experience
appears. Yet all these names, however exalted, remain fingers pointing at the
moon—useful as indicators, but not to be confused with the reality they
indicate.
The sacred
mystery that reveals itself in enlightenment is at once completely transcendent
and utterly immanent. It is beyond the world yet not separate from it, infinite
yet present in each finite thing, eternal yet fully expressed in each passing
moment. It cannot be grasped by the mind yet is closer to us than our own
thoughts. It is the deepest silence and the fullest expression, the darkest
darkness and the brightest light, the most absolute stillness and the most
dynamic activity.
To touch this
mystery, even for a moment, is to be forever changed. One can never again
believe fully in the solidity of the separate self, never again accept without
question the assumption that reality consists of fundamentally isolated objects
bumping against each other in space and time. The veil has been lifted, if only
briefly, and though it may fall again, though ordinary consciousness may
reassert itself, the memory of what was glimpsed remains, calling one back
toward that infinite openness, that boundless freedom.
The Return to
Simplicity
Paradoxically,
the ultimate fruit of the spiritual journey is a return to a kind of simplicity
that was present all along but went unrecognized. After all the seeking, all the
practice, all the striving and struggle, what emerges is the discovery that what
was sought was never lost, that the treasure was buried in one's own backyard,
that enlightenment is nothing other than ordinary reality perceived without the
distortion of egoic thought.
This is why
the Zen masters say that before one studies Zen, mountains are mountains and
rivers are rivers. During the study of Zen, mountains are no longer mountains
and rivers are no longer rivers. But after enlightenment, mountains are once
again mountains and rivers are once again rivers. Everything appears the same,
yet everything is utterly transformed. The world has not changed, but the
perceiver has awakened to what was always true.
In this
awakening, there is a deep peace—not the peace of escape or withdrawal, but the
peace of complete acceptance, of full embrace of reality as it is. There is no
longer any need to make experience different, to improve upon what is, to flee
from the difficult or grasp at the pleasant. All of life, with its inevitable
mixture of joy and sorrow, gain and loss, birth and death, is welcomed equally,
for all of it is seen as the play of that one infinite reality expressing itself
in endless forms.
This peace
does not depend on external circumstances remaining favorable. It is not a
fragile equilibrium that must be carefully maintained through control and
management. Rather, it is the unshakeable peace of one who has seen through the
illusion of separation, who knows directly that no circumstance can touch what
one truly is. Like the depths of the ocean that remain calm even when storms
rage on the surface, the enlightened consciousness abides in a tranquility that
the vicissitudes of life cannot disturb.
The Eternal
Present
Enlightenment
can be experienced at any moment when one surrenders to reality as it presents
itself. This is perhaps the most liberating truth that the mystical traditions
convey: awakening is not reserved for some distant future after years of arduous
practice, not the special province of saints and sages, not dependent on
achieving any particular state or condition. It is available now, in this very
instant, for anyone who has the courage and willingness to let go of their
attachments to self-image and preconception.
The separate
self lives in time, always reaching toward a future that never arrives or
dwelling on a past that no longer exists. But enlightenment exists only in the
eternal present, in the timeless now that is the only moment that ever is. When
one fully surrenders to this moment, accepting it completely without the overlay
of desire for it to be different, the door to enlightenment stands open. Not as
a dramatic event, not as a special experience, but as the simple recognition of
what has always been true.
This does not
mean that practice and preparation are useless. The spiritual
disciplines—meditation, prayer, contemplation, ethical living—all have their
place in clearing away the obscurations that prevent this recognition, in
cultivating the qualities of mind and heart that make surrender possible. But
ultimately, no amount of preparation can guarantee enlightenment, for
enlightenment is not an achievement but a grace, not a result of effort but a
gift of reality revealing itself when the conditions are right.
And when it
does reveal itself, what is discovered is not something new but something
ancient beyond reckoning, not something acquired but something remembered, not
something that begins at that moment but something that has been present
throughout all moments, waiting patiently for the recognition that brings it
into conscious awareness.
The Mirror
Never Clouded
And so we
return to where we began, to the image of the mirror and the sea, to the
fundamental metaphor that captures the essence of enlightenment as unbounded,
unobstructed perception. The mirror of consciousness has never truly been
clouded; it only appeared so because we mistook the passing images reflected on
its surface for its essential nature. The sea has never ceased to be capable of
perfect stillness; the winds that disturbed it were the winds of our own egoic
agitation.
Enlightenment,
then, is not something to be created but something to be allowed, not a distant
destination but the ground on which we have always stood. It requires no special
gifts, no exceptional abilities, only the willingness to see clearly, to let
reality be as it is, to release the death grip of self-centered thinking and
open to the infinite expanse of what simply is.
For those with
the courage to undertake this surrender, for those willing to let go of the
familiar prison of separate selfhood and step into the vast unknown of their
true nature, enlightenment waits—not in some far-off spiritual realm, but in the
ordinary miracle of this present moment, in the next breath, in the sound of
rain on the roof, in the feeling of feet touching the ground. It is always here,
always now, always available to those who have eyes to see and hearts to receive
it.
May all beings
awaken to their true nature. May all beings know the peace that passes
understanding. May the mirror remain clear, the sea remain still, and reality
shine forth in its naked splendor, undistorted by the dreams of separation that
have haunted humanity for so long. This is the prayer of the mystic, the
aspiration of the sage, the hope that guides all spiritual seeking—that the
light of enlightenment might dawn in every heart, revealing the unity that has
never been broken, the wholeness that has never been fragmented, the love that
has never been absent.
In the end,
enlightenment is simply this: the recognition that nothing needs to be added and
nothing needs to be taken away, that reality as it is in this very moment is
already complete, already perfect, already the fulfillment of all seeking. To
know this directly, beyond thought and belief, is to be free. And this freedom
is the birthright of every conscious being, waiting patiently to be claimed.
…
Ο Καθρέφτης της Αιωνιότητας: Ένας
Διαλογισμός στον Διαφωτισμό ως Απεριόριστη Αντίληψη
Το Κατώφλι του Ανεκφράστου
Υπάρχει μια κατάσταση συνείδησης
που οι μυστικοί των περασμένων αιώνων αναζήτησαν με το πάθος εραστών που ψάχνουν
τον Αγαπημένο — μια κατάσταση της ψυχής τόσο φωτεινή, τόσο απεριόριστη, ώστε η
ίδια η γλώσσα τρέμει στο κατώφλι της και σωπαίνει. Αυτή η κατάσταση, την οποία
οι πνευματικές παραδόσεις σε όλη την έκταση της ανθρώπινης ιστορίας έχουν
ονομάσει «διαφωτισμό», «αφύπνιση» ή «γνώση», στέκεται ταυτόχρονα ως ο προορισμός
του ταξιδιού του αναζητητή και ως το αιώνιο παρόν που ποτέ δεν έλειψε. Δεν είναι
βραβείο που αρπάζει ο φιλόδοξος νους, ούτε τρόπαιο για να επιδειχθεί στον κόσμο.
Αντίθετα, αποκαλύπτεται ως αυτό που πάντα υπήρχε: το πρωτότυπο πρόσωπο της
πραγματικότητας, αμόλυντο από τα πέπλα που ο ξεχωριστός εαυτός έχει ρίξει πάνω
στην αντίληψη.
Το να μιλάμε για τον διαφωτισμό
είναι να επιχειρούμε το αδύνατο — να αιχμαλωτίσουμε με λέξεις αυτό που ρέει πέρα
από κάθε εννοιολογικό όριο, να χαρτογραφήσουμε με τη γλώσσα του πεπερασμένου
αυτό που ανήκει στο άπειρο. Ωστόσο, ο μυστικός πρέπει να μιλήσει, διότι η σιωπή
μόνη, παρόλο που περιέχει όλη την αλήθεια, δεν μπορεί να καθοδηγήσει όσους ακόμα
περιπλανώνται στον λαβύρινθο της δικής τους σκέψης. Και έτσι, με την ταπείνωση
εκείνου που γνωρίζει ότι όλες οι περιγραφές υπολείπονται της πραγματικότητας που
προσπαθούν να περιγράψουν, μπορούμε να προσεγγίσουμε αυτό το μυστήριο όχι ως
λόγιοι που ανατέμνουν ένα δείγμα, αλλά ως προσκυνητές που στέκονται μπροστά σε
ένα κατώφλι, συνειδητοί ότι αυτό που βρίσκεται πέρα μπορεί μόνο να εισαχθεί,
ποτέ να εξηγηθεί πλήρως.
Η ουσιαστική φύση του διαφωτισμού
υπερβαίνει το προσωπικό δράμα της ατομικής εμπειρίας. Δεν είναι αυτό που ο
εγωισμός φαντάζεται στις στιγμές της πνευματικής του φιλοδοξίας, ούτε αυτό που
ισχυρίζεται όταν τυλίγεται με τα ενδύματα της επίτευξης. Ο ξεχωριστός εαυτός,
αυτή η επίμονη ψευδαίσθηση ενός απομονωμένου «εγώ» που στέκεται χωριστά από το
ρέον ποτάμι της ύπαρξης, δεν μπορεί να κατέχει τον διαφωτισμό περισσότερο από
ό,τι ένα κύμα μπορεί να κατέχει τον ωκεανό. Διότι ο διαφωτισμός δεν είναι
εμπειρία που ανήκει σε κάποιον· είναι η εξαφάνιση εκείνου που θα εμπειριζόταν,
αφήνοντας μόνο την καθαρή δραστηριότητα της ίδιας της αντίληψης — αδέσποτη,
ανεμπόδιστη, ελεύθερη.
Η Θάλασσα της Νηνεμίας
Σκεφτείτε τη θάλασσα στην τέλεια
νηνεμία της, όταν ούτε μια πνοή ανέμου δεν διαταράσσει την επιφάνειά της. Σε
τέτοιες στιγμές, το νερό γίνεται ένας άψογος καθρέφτης, αντανακλώντας την
απεραντοσύνη του ουρανού με τέτοια πιστότητα που το όριο μεταξύ πάνω και κάτω
διαλύεται σε μια απρόσκοπτη ενότητα. Αυτή είναι η φύση της διαφωτισμένης
αντίληψης — μια συνείδηση τόσο διαυγής, τόσο ελεύθερη από τα κύματα της εγωικής
διαταραχής, ώστε αντανακλά την πραγματικότητα ακριβώς όπως είναι, χωρίς προσθήκη
ή αφαίρεση, χωρίς ερμηνεία ή παραμόρφωση.
Αλλά ας αγγίξει την επιφάνεια η
μικρότερη αύρα, και αμέσως η αντανάκλαση θρυμματίζεται σε χίλια χορευτικά
θραύσματα φωτός. Ο ουρανός είναι ακόμα εκεί, η θάλασσα είναι ακόμα εκεί, αλλά
τώρα αυτό που εμφανίζεται στην επιφάνεια μοιάζει μόνο σπασμένα με αυτό που
είναι. Αυτή είναι η κατάσταση του συνηθισμένου νου, αέναα ταραγμένου από τους
ανέμους της επιθυμίας και της αποστροφής, της ελπίδας και του φόβου, της μνήμης
και της προσδοκίας. Όχι χονδροειδώς διαταραγμένου, ίσως — διότι η αναλογία
ισχύει ότι δεν υπάρχει «περισσότερο ή λιγότερο» σε αυτή τη θόλωση — αλλά
διαταραγμένου παρ' όλα αυτά, και επομένως ανίκανος για εκείνη την τέλεια
αντανάκλαση που είναι ο διαφωτισμός.
Οι μυστικές παραδόσεις έχουν από
καιρό κατανοήσει αυτή την αλήθεια: η αντίληψη είναι είτε διαυγής είτε θολή. Δεν
υπάρχει ενδιάμεση κατάσταση, κανένας μερικός διαφωτισμός στον οποίο βλέπει
κανείς την πραγματικότητα «κάπως» ακριβώς. Όπως ο καθρέφτης που είτε αντανακλά
αληθινά είτε παραμορφώνει, η συνείδηση είτε αναπαύεται στη φυσική της διαύγεια
είτε χορεύει με τις σκιές που ρίχνει η αίσθηση του εαυτού. Μια μόνη σκέψη που
ισχυρίζεται «εγώ αντιλαμβάνομαι» εισάγει ήδη τη ρυτίδα που σπάει την επιφάνεια,
που μετατρέπει τον καθρέφτη σε κάτι λιγότερο από τέλεια αντανάκλαση.
Γι' αυτό οι αρχαίοι σοφοί μιλούσαν
για τον διαφωτισμό όχι ως απόκτηση αλλά ως αποκάλυψη αυτού που ήδη είναι. Ο
ουρανός ποτέ δεν έπαψε να είναι ουρανός· ο ωκεανός ποτέ δεν έπαψε να είναι
ωκεανός. Αυτό που αλλάζει είναι μόνο η κατάσταση της επιφάνειας — αν παραμένει
αρκετά ήρεμη για να αντανακλά την αλήθεια που ήταν πάντα παρούσα. Και αυτή η
νηνεμία δεν επιτυγχάνεται με προσπάθεια, διότι η προσπάθεια η ίδια είναι μια
μορφή διαταραχής. Αντίθετα, αναδύεται φυσικά όταν οι άνεμοι της εγωικής
δραστηριότητας παύουν να πνέουν, όταν ο ξεχωριστός εαυτός χαλαρώνει τη λαβή του
στην εμπειρία και επιτρέπει στην πραγματικότητα να είναι ακριβώς όπως είναι.
Η Διάλυση των Ορίων
Στην κατάσταση της διαφωτισμένης
επίγνωσης, τα συμβατικά όρια που φαίνονται να χωρίζουν τον εαυτό από τον κόσμο,
το υποκείμενο από το αντικείμενο, τον αντιληπτό από το αντιλαμβανόμενο,
διαλύονται σαν πρωινή ομίχλη μπροστά στον ανατέλλοντα ήλιο. Αυτό δεν είναι
ζήτημα φιλοσοφικής κατανόησης ή διανοητικής πεποίθησης, αλλά άμεσης αντίληψης. Ο
μυστικός δεν πιστεύει ότι όλα είναι ένα· ο μυστικός το βλέπει, το γεύεται, το
ζει σε κάθε στιγμή. Οι φαινομενικές διαιρέσεις που δομούν τη συνηθισμένη
εμπειρία αναγνωρίζονται ως εννοιολογικές επικαλύψεις, χρήσιμες ίσως για την
πλοήγηση στις πρακτικές απαιτήσεις της καθημερινής ζωής, αλλά τελικά όχι πιο
πραγματικές από τις γραμμές γεωγραφικού πλάτους και μήκους που χαράσσουμε στο
πρόσωπο της γης.
Τι απομένει όταν αυτά τα όρια
διαλυθούν; Όχι ένα κενό άδειο, όχι ένα κενό μη-ύπαρξης, αλλά μια πληρότητα πέρα
από περιγραφή — ένα ενιαίο, απρόσκοπτο πεδίο ύπαρξης-συνείδησης-δραστηριότητας
στο οποίο όλα τα πράγματα αναδύονται και παρέρχονται σαν κύματα πάνω σε εκείνη
την πρωταρχική θάλασσα. Ο διαφωτισμένος δεν στέκεται χωριστά από αυτό το πεδίο,
παρατηρώντας το από κάποιο υπερβατικό πλεονεκτικό σημείο. Αντίθετα, ο
διαφωτισμένος είναι αυτό το πεδίο, επίγνωρο του εαυτού του στην καθαρή αμεσότητα
κάθε στιγμής, ελεύθερο από τον παραμορφωτικό φακό της εγωκεντρικής αντίληψης.
Αυτή η συνειδητοποίηση φέρει μαζί
της μια βαθιά αίσθηση διασυνδεδεμενότητας, μια άμεση γνώση ότι η αληθινή φύση
κάποιου δεν περιορίζεται στο περίβλημα του δέρματος, δεν περιορίζεται στη ροή
σκέψεων και αισθήσεων που παρελαύνουν μέσα από την επίγνωση. Η ουσία αυτού που
είναι κανείς εκτείνεται άπειρα προς τα έξω, μοιραζόμενη την ίδια θεμελιώδη φύση
με τα άστρα που περιστρέφονται στο διάστημα, τα αρχαία βουνά που φθείρονται
κόκκο τον κόκκο, τον ξένο που περνά στο δρόμο, το λεπίδι του χόρτου που λυγίζει
κάτω από το βάρος της πρωινής δροσιάς. Όλα τα πράγματα συμμετέχουν στην ίδια
απέραντη Ύπαρξη, όλα τα πράγματα αναδύονται από την ίδια μυστηριώδη Πηγή, όλα τα
πράγματα χορεύουν τον ίδιο θεϊκό χορό.
Οι μυστικοί έχουν δώσει πολλά
ονόματα σε αυτή την αναγνώριση. Την έχουν αποκαλέσει συνειδητοποίηση του Εαυτού,
ανακάλυψη της φύσης του Βούδα, ένωση με τον Θεό, κοσμική συνείδηση, αναγνώριση
του Τάο. Αλλά τα ονόματα είναι απλά δάχτυλα που δείχνουν το φεγγάρι, και η
πραγματικότητα που υποδεικνύουν υπερβαίνει κάθε ονομασία. Είναι ταυτόχρονα η πιο
οικεία αλήθεια — πιο κοντινή σε εμάς από την ίδια μας την αναπνοή — και η πιο
υπερβατική — απέραντη από το σύμπαν το ίδιο. Είναι αυτό που πάντα ήμασταν,
ωστόσο φαίνεται σαν αποκάλυψη επειδή για τόσο καιρό νομίζαμε ότι είμασταν κάτι
άπειρα μικρότερο, άπειρα πιο ξεχωριστό.
Η Αρμονία της Δράσης
Ο διαφωτισμός δεν είναι απλώς μια
παθητική κατάσταση αντίληψης, μια κατάσταση γαλήνιας μαρτυρίας αποκομμένη από
τον κόσμο της δράσης. Αντίθετα, περιλαμβάνει μια διάσταση δραστηριότητας στην
οποία η πράξη ρέει φυσικά και αυθόρμητα από την ύπαρξη, στην οποία η δράση
αναδύεται όχι από τους υπολογισμένους σκοπούς του ξεχωριστού εαυτού αλλά από την
βαθιά νοημοσύνη της ίδιας της πραγματικότητας. Όταν η αντίληψη είναι διαυγής,
όταν ο καθρέφτης αντανακλά χωρίς παραμόρφωση, η δράση επίσης γίνεται διαυγής —
ευθυγραμμισμένη με τη φυσική τάξη, αρμονική με τη ροή της ύπαρξης.
Αυτό είναι που οι Ταοϊστές σοφοί
αποκαλούσαν «wu-wei», δράση μέσω μη-δράσης, η αβίαστη δραστηριότητα που αναδύεται όταν παύει
κανείς να επιβάλλει τη θέλησή του στην πραγματικότητα και αντίθετα επιτρέπει να
κινηθεί από το Τάο. Είναι αυτό που οι Ινδουιστικές γραφές περιγράφουν ως «nishkama
karma», δράση χωρίς προσκόλληση στα αποτελέσματα, εκτελούμενη όχι για προσωπικό
όφελος αλλά ως έκφραση του «dharma» κάποιου, της ευθυγράμμισής του με την κοσμική τάξη. Στην χριστιανική
μυστική παράδοση, εμφανίζεται ως παράδοση στη θέληση του Θεού, η εγκατάλειψη της
αυτο-θέλησης υπέρ του θεϊκού σκοπού.
Σε όλες αυτές τις διατυπώσεις,
βρίσκουμε την ίδια ουσιαστική διορατικότητα: όταν η ψευδαίσθηση της χωριστότητας
διαλύεται, όταν ο εγωισμός δεν καταλαμβάνει πλέον τον θρόνο της συνείδησης, αυτό
που αναδύεται είναι ένας τρόπος ύπαρξης στον κόσμο που είναι ταυτόχρονα πλήρως
εμπλεγμένος και εντελώς ελεύθερος. Ο διαφωτισμένος πράττει, αλλά δεν υπάρχει
κανείς που πράττει — ή πιο ακριβώς, είναι η πραγματικότητα που πράττει μέσω της
μορφής που εμφανίζεται ως ατομικό πρόσωπο. Αποφάσεις λαμβάνονται, λόγια
λέγονται, κινήσεις συμβαίνουν, αλλά όλα αυτά γίνονται αυθόρμητα, φυσικά, χωρίς
την επικάλυψη εγωικής σκέψης και αυτο-ανησυχίας.
Αυτό δεν σημαίνει ότι ο
διαφωτισμένος γίνεται παθητικός ή μηχανικός, μια μαριονέτα χωρίς αυτονομία. Ίσα
ίσα: ελεύθερος από τη φυλακή της εγωκεντρικής σκέψης, η δράση γίνεται πιο
δημιουργική, πιο αποκριτική, πιο τέλεια συντονισμένη με τις ανάγκες κάθε
στιγμής. Σαν το νερό που ρέει προς τα κάτω, βρίσκοντας τον δρόμο της μικρότερης
αντίστασης ωστόσο αρκετά ισχυρό για να χαράξει φαράγγια μέσα σε στερεό βράχο, η
δραστηριότητα που αναδύεται από τη διαφωτισμένη επίγνωση είναι ταυτόχρονα ήπια
και ακαταμάχητη, ταυτόχρονα υποχωρητική και μεταμορφωτική.
Δεν υπάρχει σύγκρουση σε τέτοια
δράση, καμία αντίσταση, καμία εσωτερική διαίρεση μεταξύ αυτού που θέλει κανείς
να κάνει και αυτού που νιώθει υποχρεωμένος να κάνει. Ο διαφωτισμένος δεν πράττει
ενάντια στην πραγματικότητα αλλά ως πραγματικότητα, κινούμενος σε αρμονία με το
μεγάλο ρεύμα της ύπαρξης. Και σε αυτή την αρμονία, υπάρχει μια χαρά που δεν
χρειάζεται εξωτερική δικαιολογία, μια ειρήνη που δεν εξαρτάται από κανένα
συγκεκριμένο αποτέλεσμα, μια αγάπη που ρέει ελεύθερα προς όλα τα όντα επειδή η
αναγνώριση της ενότητας δεν αφήνει κανέναν έξω από τον κύκλο της συμπόνιας.
Πέρα από το Βασίλειο της Σκέψης
Ο νους που αναζητά τον διαφωτισμό
μέσω της σκέψης δεν μπορεί ποτέ να τον βρει, διότι η σκέψη η ίδια είναι το πέπλο
που κρύβει αυτό που αναζητείται. Κάθε έννοια, κάθε πεποίθηση, κάθε νοητική
εικόνα για το τι μπορεί να είναι ο διαφωτισμός — αυτά είναι εμπόδια μάλλον παρά
βοηθήματα, σκιές μάλλον παρά φως. Η διάκριση μεταξύ διαφωτισμού και συνηθισμένης
ζωής υπάρχει μόνο στη σκέψη νου που δεν έχει ακόμα αφυπνιστεί στη αληθινή του
φύση. Στην πραγματικότητα, δεν υπάρχει τέτοια διάκριση, διότι ο διαφωτισμός
είναι απλώς η ζωή όπως πραγματικά είναι όταν αντιλαμβάνεται χωρίς το
παραμορφωτικό φίλτρο της εγωκεντρικής σκέψης.
Αυτή είναι ίσως η πιο παράδοξη
πτυχή του μυστικού μονοπατιού: ο στόχος δεν μπορεί να επιτευχθεί με τα μέσα που
ο εγωισμός βρίσκει πιο φυσικά και άνετα — ανάλυση, σχεδιασμός, εννοιοποίηση,
επίτευξη. Αυτά τα εργαλεία του ορθολογικού νου, τόσο χρήσιμα στην πλοήγηση των
πρακτικών υποθέσεων του κόσμου, γίνονται δεσμά όταν εφαρμόζονται στην πνευματική
διάσταση. Κανείς δεν μπορεί να σκεφτεί τον εαυτό του στον διαφωτισμό περισσότερο
από ό,τι μπορεί να σηκώσει τον εαυτό του από το έδαφος τραβώντας τις δικές του
μπότες.
Ωστόσο αυτό δεν σημαίνει ότι ο
διαφωτισμός είναι παράλογος ή αντι-διανοητικός. Αντίθετα, είναι
υπερ-ορθολογικός, πέρα από την περιοχή όπου κυριαρχεί η παρεκβατική σκέψη.
Περιλαμβάνει ένα διαφορετικό είδος γνώσης, μια άμεση κατανόηση που προηγείται
και υπερβαίνει τη μεσολάβηση των εννοιών. Ο μυστικός δεν απορρίπτει τη λογική ή
τον ορθό λόγο, αλλά αναγνωρίζει την κατάλληλη θέση τους και τους εγγενείς
περιορισμούς τους. Η λογική μπορεί να δείξει τον δρόμο, μπορεί να καθαρίσει
ψευδείς ιδέες και εννοιολογική σύγχυση, αλλά δεν μπορεί να παραδώσει την άμεση
εμπειρία που είναι η ουσία της αφύπνισης.
Αυτό που απαιτείται αντίθετα είναι
ένα είδος παράδοσης — όχι η παθητική παραίτηση της ήττας, αλλά η ενεργητική
απελευθέρωση εκείνου που θα ελέγχει και θα κατέχει την εμπειρία. Γι' αυτό οι
πνευματικές παραδόσεις μιλούν για θάνατο στον εαυτό, για απώλεια της ζωής
κάποιου για να την βρει, για τη σκοτεινή νύχτα της ψυχής που προηγείται της
αυγής του φωτισμού. Ο εγωισμός πρέπει να απελευθερώσει τη λαβή του, πρέπει να
συναινέσει στη δική του διάλυση, πρέπει να κάνει στην άκρη ώστε αυτό που πάντα
ήταν παρόν να αποκαλυφθεί.
Αυτή η παράδοση δεν είναι ένα
εφάπαξ γεγονός αλλά μια συνεχής πρακτική, μια στιγμή-προς-στιγμή απελευθέρωση
της τάσης να αρπάζουμε, να κρίνουμε, να συγκρίνουμε, να αναζητούμε. Σε κάθε
στιγμή, η πρόσκληση είναι η ίδια: να απελευθερώσουμε την επικάλυψη της σκέψης
και να ανοίξουμε στην γυμνή αμεσότητα αυτού που είναι. Να βλέπουμε χωρίς τον
βλέποντα, να ακούμε χωρίς τον ακροατή, να υπάρχουμε χωρίς εκείνον που υπάρχει —
αυτή είναι η πύλη χωρίς πύλη από την οποία περνά κανείς στο βασίλειο της
διαφωτισμένης επίγνωσης.
Το Ιερό Μυστήριο
Στην καρδιά του διαφωτισμού
βρίσκεται ένα μυστήριο που δεν μπορεί να διαλυθεί με κανένα ποσό εξήγησης ή
περιγραφής. Είναι ιερό με την βαθύτερη έννοια — ξεχωριστό από το συνηθισμένο,
δείχνοντας προς μια διάσταση της πραγματικότητας που υπερβαίνει όλες τις
κατηγορίες και αψηφά όλες τις προσπάθειες εννοιολογικής αιχμαλωσίας. Να
συναντήσει κανείς αυτό το μυστήριο άμεσα είναι να σταθεί μπροστά στο Απόλυτο, το
Έδαφος της Ύπαρξης, την Πηγή από την οποία όλα τα πράγματα αναδύονται και στην
οποία όλα επιστρέφουν.
Διαφορετικές παραδόσεις έχουν δώσει
διαφορετικά ονόματα σε αυτή την υπέρτατη πραγματικότητα. Κάποιοι την αποκαλούν
Θεό, μιλώντας στη γλώσσα του θεϊσμού και της αφοσίωσης. Άλλοι την αποκαλούν Κενό
ή Κενότητα, τονίζοντας την υπέρβασή της από όλα τα χαρακτηριστικά και ιδιότητες.
Άλλοι ακόμα μιλούν γι' αυτήν ως Συνείδηση την ίδια, το φως στο οποίο εμφανίζεται
όλη η εμπειρία. Ωστόσο όλα αυτά τα ονόματα, όσο εξυψωμένα, παραμένουν δάχτυλα
που δείχνουν το φεγγάρι — χρήσιμα ως ενδείξεις, αλλά όχι να συγχέονται με την
πραγματικότητα που υποδεικνύουν.
Το ιερό μυστήριο που αποκαλύπτεται
στον διαφωτισμό είναι ταυτόχρονα πλήρως υπερβατικό και απόλυτα εγγενές. Είναι
πέρα από τον κόσμο ωστόσο όχι ξεχωριστό από αυτόν, άπειρο ωστόσο παρόν σε κάθε
πεπερασμένο πράγμα, αιώνιο ωστόσο πλήρως εκφρασμένο σε κάθε παρερχόμενη στιγμή.
Δεν μπορεί να αρπαχθεί από τον νου ωστόσο είναι πιο κοντινό σε εμάς από τις
ίδιες μας τις σκέψεις. Είναι η βαθύτερη σιωπή και η πληρέστερη έκφραση, το
σκοτεινότερο σκοτάδι και το λαμπρότερο φως, η πιο απόλυτη νηνεμία και η πιο
δυναμική δραστηριότητα.
Να αγγίξει κανείς αυτό το μυστήριο,
έστω και για μια στιγμή, είναι να αλλάξει για πάντα. Κανείς δεν μπορεί πια να
πιστέψει πλήρως στην στερεότητα του ξεχωριστού εαυτού, ποτέ ξανά να δεχτεί χωρίς
ερώτηση την υπόθεση ότι η πραγματικότητα αποτελείται από θεμελιωδώς απομονωμένα
αντικείμενα που συγκρούονται μεταξύ τους στο χώρο και τον χρόνο. Το πέπλο έχει
σηκωθεί, έστω και σύντομα, και παρόλο που μπορεί να πέσει ξανά, παρόλο που η
συνηθισμένη συνείδηση μπορεί να επανεπιβληθεί, η μνήμη αυτού που ανεγνώρισε
παραμένει, καλώντας κανείς πίσω προς εκείνη την άπειρη ανοιχτότητα, εκείνη την
απεριόριστη ελευθερία.
Η Επιστροφή στην Απλότητα
Παραδόξως, ο υπέρτατος καρπός του
πνευματικού ταξιδιού είναι μια επιστροφή σε μια απλότητα που ήταν παρούσα από
πάντα αλλά δεν αναγνωρίστηκε. Μετά από όλη την αναζήτηση, όλη την πρακτική, όλη
την προσπάθεια και τον αγώνα, αυτό που αναδύεται είναι η ανακάλυψη ότι αυτό που
αναζητούνταν ποτέ δεν χάθηκε, ότι ο θησαυρός ήταν θαμμένος στην ίδια μας την
αυλή, ότι ο διαφωτισμός δεν είναι τίποτε άλλο από τη συνηθισμένη πραγματικότητα
αντιληπτή χωρίς την παραμόρφωση της εγωικής σκέψης.
Γι' αυτό οι δάσκαλοι του Ζεν λένε
ότι πριν κανείς σπουδάσει Ζεν, τα βουνά είναι βουνά και τα ποτάμια είναι
ποτάμια. Κατά τη σπουδή του Ζεν, τα βουνά δεν είναι πια βουνά και τα ποτάμια δεν
είναι πια ποτάμια. Αλλά μετά τον διαφωτισμό, τα βουνά είναι ξανά βουνά και τα
ποτάμια είναι ξανά ποτάμια. Όλα εμφανίζονται τα ίδια, ωστόσο όλα είναι πλήρως
μεταμορφωμένα. Ο κόσμος δεν έχει αλλάξει, αλλά ο αντιληπτής έχει αφυπνιστεί σε
αυτό που πάντα ήταν αληθινό.
Σε αυτή την αφύπνιση, υπάρχει μια
βαθιά ειρήνη — όχι η ειρήνη της απόδρασης ή της απόσυρσης, αλλά η ειρήνη της
πλήρους αποδοχής, της πλήρους αγκαλιάς της πραγματικότητας όπως είναι. Δεν
υπάρχει πια ανάγκη να κάνει κανείς την εμπειρία διαφορετική, να βελτιώσει αυτό
που είναι, να φύγει από το δύσκολο ή να αρπάξει το ευχάριστο. Όλη η ζωή, με το
αναπόφευκτο μείγμα χαράς και λύπης, κέρδους και απώλειας, γέννησης και θανάτου,
καλωσορίζεται εξίσου, διότι όλα βλέπονται ως το παιχνίδι εκείνης της μιας
άπειρης πραγματικότητας που εκφράζει τον εαυτό της σε ατέλειωτες μορφές.
Αυτή η ειρήνη δεν εξαρτάται από
εξωτερικές συνθήκες που παραμένουν ευνοϊκές. Δεν είναι μια εύθραυστη ισορροπία
που πρέπει να διατηρείται προσεκτικά μέσω ελέγχου και διαχείρισης. Αντίθετα,
είναι η ακλόνητη ειρήνη εκείνου που έχει δει μέσα από την ψευδαίσθηση της
χωριστότητας, που γνωρίζει άμεσα ότι καμία συνθήκη δεν μπορεί να αγγίξει αυτό
που πραγματικά είναι. Σαν τα βάθη του ωκεανού που παραμένουν ήρεμα ακόμα και
όταν καταιγίδες μαίνονται στην επιφάνεια, η διαφωτισμένη συνείδηση μένει σε μια
γαλήνη που οι περιπέτειες της ζωής δεν μπορούν να διαταράξουν.
Το Αιώνιο Παρόν
Ο διαφωτισμός μπορεί να βιωθεί σε
οποιαδήποτε στιγμή όταν κανείς παραδοθεί στην πραγματικότητα όπως παρουσιάζεται.
Αυτή είναι ίσως η πιο απελευθερωτική αλήθεια που μεταδίδουν οι μυστικές
παραδόσεις: η αφύπνιση δεν είναι κρατημένη για κάποιο μακρινό μέλλον μετά από
χρόνια επίπονης πρακτικής, όχι η ειδική επαρχία αγίων και σοφών, όχι εξαρτώμενη
από την επίτευξη κάποιας συγκεκριμένης κατάστασης ή συνθήκης. Είναι διαθέσιμη
τώρα, σε αυτή ακριβώς τη στιγμή, για οποιονδήποτε έχει το θάρρος και την
προθυμία να απελευθερώσει τις προσκολλήσεις του στην εικόνα εαυτού και στην
προκατάληψη.
Ο ξεχωριστός εαυτός ζει στο χρόνο,
πάντα φτάνοντας προς ένα μέλλον που ποτέ δεν φτάνει ή μένοντας σε ένα παρελθόν
που δεν υπάρχει πια. Αλλά ο διαφωτισμός υπάρχει μόνο στο αιώνιο παρόν, στο
άχρονο τώρα που είναι η μόνη στιγμή που ποτέ υπάρχει. Όταν κανείς παραδοθεί
πλήρως σε αυτή τη στιγμή, αποδεχόμενος την εντελώς χωρίς την επικάλυψη της
επιθυμίας να είναι διαφορετική, η πόρτα στον διαφωτισμό στέκεται ανοιχτή. Όχι ως
δραματικό γεγονός, όχι ως ειδική εμπειρία, αλλά ως η απλή αναγνώριση αυτού που
πάντα ήταν αληθινό.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η πρακτική
και η προετοιμασία είναι άχρηστες. Οι πνευματικές πειθαρχίες — διαλογισμός,
προσευχή, θεώρηση, ηθική ζωή — όλες έχουν τη θέση τους στο να καθαρίζουν τις
αποκρύψεις που εμποδίζουν αυτή την αναγνώριση, στο να καλλιεργούν τις ιδιότητες
του νου και της καρδιάς που κάνουν την παράδοση δυνατή. Αλλά τελικά, κανένα ποσό
προετοιμασίας δεν μπορεί να εγγυηθεί τον διαφωτισμό, διότι ο διαφωτισμός δεν
είναι επίτευγμα αλλά χάρη, όχι αποτέλεσμα προσπάθειας αλλά δώρο της
πραγματικότητας που αποκαλύπτει τον εαυτό της όταν οι συνθήκες είναι σωστές.
Και όταν αποκαλυφθεί, αυτό που
ανακαλύπτεται δεν είναι κάτι νέο αλλά κάτι αρχαίο πέρα από μέτρημα, όχι κάτι
αποκτημένο αλλά κάτι θυμημένο, όχι κάτι που αρχίζει εκείνη τη στιγμή αλλά κάτι
που ήταν παρόν σε όλες τις στιγμές, περιμένοντας υπομονετικά την αναγνώριση που
το φέρνει σε συνειδητή επίγνωση.
Ο Καθρέφτης Ποτέ Δεν Θόλωσε
Και έτσι επιστρέφουμε εκεί που
ξεκινήσαμε, στην εικόνα του καθρέφτη και της θάλασσας, στη θεμελιώδη μεταφορά
που αιχμαλωτίζει την ουσία του διαφωτισμού ως απεριόριστη, ανεμπόδιστη αντίληψη.
Ο καθρέφτης της συνείδησης ποτέ δεν θόλωσε πραγματικά· μόνο φαινόταν έτσι επειδή
νομίσαμε τις παρερχόμενες εικόνες που αντανακλώνται στην επιφάνειά του για την
ουσιαστική του φύση. Η θάλασσα ποτέ δεν έπαψε να είναι ικανή για τέλεια νηνεμία·
οι άνεμοι που την διατάραξαν ήταν οι άνεμοι της δικής μας εγωικής ταραχής.
Ο διαφωτισμός, λοιπόν, δεν είναι
κάτι να δημιουργηθεί αλλά κάτι να επιτραπεί, όχι μακρινός προορισμός αλλά το
έδαφος στο οποίο πάντα στεκόμασταν. Δεν απαιτεί ειδικά χαρίσματα, καμία
εξαιρετική ικανότητα, μόνο την προθυμία να βλέπει κανείς διαυγώς, να επιτρέπει
στην πραγματικότητα να είναι όπως είναι, να απελευθερώνει τη θανατηφόρα λαβή της
εγωκεντρικής σκέψης και να ανοίγει στην άπειρη έκταση αυτού που απλώς είναι.
Για όσους έχουν το θάρρος να
αναλάβουν αυτή την παράδοση, για όσους είναι πρόθυμοι να αφήσουν τη γνώριμη
φυλακή της ξεχωριστής εαυτότητας και να βγουν στο απέραντο άγνωστο της αληθινής
τους φύσης, ο διαφωτισμός περιμένει — όχι σε κάποιο μακρινό πνευματικό βασίλειο,
αλλά στο συνηθισμένο θαύμα αυτής της παρούσας στιγμής, στην επόμενη αναπνοή,
στον ήχο της βροχής στη στέγη, στην αίσθηση των ποδιών που αγγίζουν το έδαφος.
Είναι πάντα εδώ, πάντα τώρα, πάντα διαθέσιμος σε όσους έχουν μάτια να δουν και
καρδιές να δεχτούν.
Είθε όλα τα όντα να αφυπνιστούν
στην αληθινή τους φύση. Είθε όλα τα όντα να γνωρίσουν την ειρήνη που υπερβαίνει
την κατανόηση. Είθε ο καθρέφτης να παραμείνει διαυγής, η θάλασσα να παραμείνει
ήρεμη, και η πραγματικότητα να λάμψει στην γυμνή της μεγαλοπρέπεια, αδιαμόρφωτη
από τα όνειρα της χωριστότητας που στοιχειώνουν την ανθρωπότητα εδώ και τόσο
καιρό. Αυτή είναι η προσευχή του μυστικού, η φιλοδοξία του σοφού, η ελπίδα που
καθοδηγεί όλη την πνευματική αναζήτηση — ότι το φως του διαφωτισμού μπορεί να
ανατείλει σε κάθε καρδιά, αποκαλύπτοντας την ενότητα που ποτέ δεν σπάστηκε, την
ολότητα που ποτέ δεν θρυμματίστηκε, την αγάπη που ποτέ δεν έλειψε.
Στο τέλος, ο διαφωτισμός είναι
απλώς αυτό: η αναγνώριση ότι τίποτα δεν χρειάζεται να προστεθεί και τίποτα δεν
χρειάζεται να αφαιρεθεί, ότι η πραγματικότητα όπως είναι σε αυτή ακριβώς τη
στιγμή είναι ήδη πλήρης, ήδη τέλεια, ήδη η εκπλήρωση όλης της αναζήτησης. Να
γνωρίζει κανείς αυτό άμεσα, πέρα από σκέψη και πεποίθηση, είναι να είναι
ελεύθερος. Και αυτή η ελευθερία είναι το δικαίωμα γέννησης κάθε συνειδητού
όντος, περιμένοντας υπομονετικά να διεκδικηθεί.
