Το Μυστικό Βίωμα

 Σε δύο χιλιάδες χρόνια χριστιανικής σκέψης, έχουν αναλυθεί επαρκώς και οι θεολογικές προϋποθέσεις και οι οντολογικές (ανθρωπολογικές) προϋποθέσεις της θέωσης του ανθρώπου... Όμως παρ’ όλο που οι άνθρωποι (θεολόγοι, κατηχητές, ιεροκήρυκες, πιστοί και μη-πιστοί) μιλούν τόσο πολύ για τον Θεό, την θέωση, κι όλα τα σχετικά θέματα, ελάχιστοι είναι αυτοί που βιώνουν πραγματικά μία αληθινή προσέγγιση του Θεού... Ο Δρόμος του Ιησού, του Ιωάννη, των αποστόλων, των πατέρων, δεν ήταν αυτός... Η Πραγματικότητα η Ζωή, είναι κάτι που βιώνουμε, όχι κάτι που σκεφτόμαστε, που αναλύουμε λογικά, που μιλάμε γι’ αυτό... Ο Δρόμος του Ιησού, των μαθητών του, ο Αληθινός Δρόμος, είναι ο Δρόμος της Σιωπής... Κι είναι η Σιωπή η αληθινή ουσία της Προσευχής...

Ο Ευάγριος συκοφαντήθηκε σαν αιρετικός αλλά το έργο του «Λόγος περί προσευχής» (που αποδίδεται ψευδώς στον «Νείλο τον Ασκητή») εκδόθηκε από την «αποστολική διακονία της εκκλησίας της Ελλάδας» πριν 42 χρόνια (το 1981) με εκτενή σχόλια (όταν διευθυντής της «αποστολικής διακονίας» ήταν ο Αναστάσιος Γιαννουλάτος)... Έχει καμία σχέση η διδασκαλία των πατέρων (πολλοί από τους οποίους κατηγορήθηκαν σαν αιρετικοί) με την «εξωτερική εκκλησία»; Η πατερική παράδοση είναι τελείως έξω από τον χρόνο και την ιστορία της «εκκλησίας»... Κακώς επικαλούνται τους πατέρες, αυτοί που δεν ακολουθούν την γραμμή των πατέρων...

Ο Ευάγριος στο 62 κεφάλαιο του «Λόγου περί προσευχής» γράφει:

«Όταν ο νους σου τω πολλώ προς τον Θεόν πόθω, κατά μικρόν οίον υπαναχωρή της σαρκός και πάντα τα εξ αισθήσεως ή μνήμης ή κράσεως νοήματα αποστρέφηται, ευλαβείας ομού και χαράς έμπλεως γενόμενος, τότε νόμιζε ηγγικέναι όροις προσευχής»... 

Γίνεται φανερό ότι ο Ευάγριος μιλά για μεταφορά της συνειδητότητας (της προσοχής) στην καθαρή ενέργεια του νου πέρα από την αίσθηση, την μνήμη (που είναι βάση της διανόησης) και την κράση (προσωπικότητα, εγώ)... Μιλά για «υπαναχώρηση» (μη προσοχή, μη ενασχόληση)... δεν μιλά για κατάργηση των κατώτερων λειτουργιών, για έξοδο από το σώμα... Η καθαρή ενέργεια του νου σημαίνει ακριβώς την απογύμνωση του νου από όλες τις κατώτερες δραστηριότητες (την μη-ενασχόληση με αυτές). Έτσι ο νους απελευθερώνεται και επανέρχεται στην «φυσική κατάστασή» του... Ο Ευάγριος στο 71 κεφάλαιό του, το διευκρινίζει όταν λέει ότι «Προσευχή γαρ έστιν απόθεσις νοημάτων».

Η Αληθινή Προσευχή λοιπόν αποκτά νόημα μόνο στην απόλυτη σιωπή της νόησης, των αισθήσεων... Η συναίσθηση της αληθινής ύπαρξης φανερώνει την αντικειμενικότητα της ύπαρξής μας, την αντικειμενικότητα του «είναι» μας (που δεν είναι μία αντίληψη περί εαυτού, μία διανοητική αντίληψη, μία παράσταση, ή μία αίσθηση του όντος που είμαστε...)... Με άλλα λόγια η αντίληψη του «είναι» μας, είναι άμεση, σύλληψη αυτού που «είναι πραγματικά» κι όχι μέσω έμμεσης διαδικασίας, σκέψης, αίσθησης, κλπ... Αυτή η αντικειμενική ύπαρξη (το αντικειμενικό «είναι»), μας «δίνεται» δεν το κατασκευάζουμε εμείς, δεν είναι μία ιδέα που κατασκευάζουμε, ούτε μία αίσθηση που συλλαμβάνουμε... Είναι το «Πνεύμα» που εμφύσησε ο Θεός μέσα μας, η λογική ψυχή, η ζώσα ψυχή, το αληθινό πρόσωπό μας ενώπιον του Θεού... Κι αυτή η αληθινή ύπαρξη είναι σε σχέση με τον Θεό, όχι μόνο γιατί την ουσιοποιεί αλλά και επειδή την ζωοποιεί και την φωτίζει και την εξαγιάζει... Η «νέα συνείδηση» που αναδύεται (με την πνευματική γέννησή μας) είναι Συνείδηση σε σχέση με τον Θεό, είναι Ζωή, Βίωμα, μέσα στην θεία Πραγματικότητα, μέσα στην Θεία Παρουσία που Αγκαλιάζει τα πάντα, που Ενοποιεί τα πάντα... Η «νέα συνείδηση» δεν έχει σχέση με το παλιό υποκείμενο (την προσωπικότητα), η «νέα συνείδηση» φωτίζεται από το Πνεύμα του Θεού, Πληρούται από Πνεύμα Θεού... κι έτσι έχει νόημα η ρήση του Παύλου «ζω μεν ουκέτι εγώ, ζη εν εμοί ο Χριστός» (Γαλ.2.20)... Και με αυτή την έννοια ο άνθρωπος γίνεται ναός του Θεού... Και με αυτή την έννοια όσοι φτάνουν σε αυτή την Κατάσταση είναι «θεοφόροι»...

Αλλά η πνευματική γέννηση δεν είναι παρά η αρχή της «Κοινωνίας με τον Θεό», της Εν Θεώ Ζωής... Ο Συμεών λέει ότι ο άνθρωπος (η ψυχή) σε αυτή την επικοινωνία με τον Θεό «καθαίρεται, λαμπρύνεται, φωτίζεται, και μυστηρίων μεγάλων αποκαλύψεις καταξιούται οράν» (Συμεών, Κατήχησις ΙΔ΄)... Την πνευματική γέννηση ακολουθεί η μυστική ανάσταση, το βάπτισμα του Πνεύματος και τελικά η Θέωση...

Ανθρωπολογία της Θέωσης

 Η Ψυχή θα μπορούσε να χαρακτηριστεί σαν Ουσιώδης Φύση του ανθρώπου... Η πραγματική ουσία της Ψυχής μπορεί να «βρεθεί» μόνο στην ίδια την «φύση» της (δηλαδή στα χαρακτηριστικά που έχει από την ίδια την φύση της, από μόνη της) κι όχι στις ιδιότητες και λειτουργίες της που προκύπτουν από την σχέση της με το σώμα... Με αυτή την έννοια η Ψυχή είναι «καθαρή συνείδηση» (συνείδηση λογική που αντιλαμβάνεται την ύπαρξή της) κι όχι η «αυτοσυνείδηση του ψυχοβιολογικού όλου) (που προκύπτει από τη σχέση της Ψυχής με το σώμα...), ή η διανόηση, ή η αντίληψη... του εξωτερικού κόσμου...

Μονάχα όταν η Ψυχή (η συνείδηση) αποκτά «αυτογνωσία», αντιλαμβάνεται δηλαδή τον εαυτό της άμεσα, με τις δυνάμεις της, και διερευνά τα βάθη της, μπορεί να «συνειδητοποιήσει» τι «είναι», κι όχι από την σχέση της με το σώμα, ή μέσω της διανόησης, ή της αντίληψης, της αίσθησης....

Η Ψυχή, στην αληθινή της ουσία και ύπαρξη, υπερβαίνει και περικλείνει τις κατώτερες λειτουργίες, το εγώ, την διανόηση, την αντίληψη (αίσθηση). Η αληθινή ουσία της είναι κάτι πολύ πιο πλατύ από τις περιορισμένες λειτουργίες του εγώ. Η Ψυχή στην αληθινή ουσία της, είναι ο αληθινός άνθρωπος, ο ανώτερος άνθρωπος, ο πνευματικός άνθρωπος, σε σχέση με την κατώτερη προσωπικότητα, με την οποία ταυτίζεται ο συνηθισμένος άνθρωπος... Η πνευματική γέννηση (για την οποία μιλά ο Ιησούς στον Νικόδημο, στο ευαγγέλιο του Ιωάννη) είναι το ξύπνημα, η συνειδητοποίηση του άπειρου βάθους της ψυχής, που εκτείνεται μέσα στον χώρο του υπερβατικού, πέρα από τον χρόνο... είναι μία ανώτερη επίγνωση (μία θέαση της πραγματικότητας από ένα πιο υψηλό σημείο) που περιλαμβάνει μέσα της την κατώτερη φυσική ύπαρξη και τον εξωτερικό φυσικό κόσμο. Γι’ αυτό χαρακτηρίζεται και σαν «φώτιση». Οι κατώτερες λειτουργίες δεν καταργούνται, αλλά χρησιμοποιούνται υπό το νέο φως (της ανώτερης εμπειρίας)... Επομένως το μυστικό βίωμα είναι θέαση από ένα ανώτερο επίπεδο επίγνωσης κι όχι αποκοπή ή απομόνωση από τον αντικειμενικό κόσμο...

Ο Γρηγόριος ο Παλαμάς («Υπέρ των ιερώς ησυχαζόντων») ανέλυσε διεξοδικά ότι το γνήσιο χριστιανικό μυστικό βίωμα είναι ανώτερη επίγνωση (κατά την οποία ο νους γίνεται καθαρός, ανείδεος, άυλος... αποδεσμευμένος από τις κατώτερες λειτουργίες της νόησης και της αίσθησης...), που δεν εμποδίζει την φυσική λειτουργία της νόησης ή του σώματος (αντίθετα αυτά λειτουργούν υπό το φως της εμπειρίας απολύτως «φυσικά»...)... Το μυστικό βίωμα δεν είναι έκσταση, απομόνωση της συνείδησης από την νόηση, το σώμα, τον εξωτερικό κόσμο, σε ένα «άλλο χώρο» (όπως υποστήριζε ο Βαρλαάμ ο Καλαβρός...)... Βεβαίως υπάρχει και η περίπτωση της έκστασης (είτε αθέλητα, είτε ηθελημένα) όπως το βίωμα του απόστολου Παύλου που αρπάχτηκε «ως τον τρίτο ουρανό» και δεν αντιλαμβανόταν αν ήταν «εν σώματι ή εκτός του σώματος», αλλά αυτή είναι μία εξαιρετική περίπτωση κι όχι μία φυσική κατάσταση... Κι όταν γίνεται «ηθελημένα» σκοπό έχει να πραγματοποιήσει, να εγκαθιδρύσει, την ανώτερη επίγνωση, την ανώτερη θέαση της πραγματικότητας (από ένα υψηλότερο σημείο θέασης)... Το αληθινό μυστικό βίωμα (όσο είμαστε εν ζωή, συνδεδεμένοι με ένα σώμα) είναι ανώτερη επίγνωση (με «φωτισμένη» λειτουργία της νόησης και του σώματος) κι όχι έκσταση (έξοδος από το σώμα)...

Ακόμα και σε εξωχριστιανικές παραδόσεις η έκσταση είναι προπαρασκευαστικό στάδιο για να μπορέσουμε να απελευθερώσουμε την συνείδηση και να «δούμε την πραγματικότητα από ένα υψηλότερο σημείο... Αυτή την έννοια έχει η Πλωτινική έκσταση («άπλωσις»)... κι ακόμα αυτό τον σκοπό έχει στην παράδοση του Γιόγκα το «σαμάντι»... Να μας κάνει να αντιληφθούμε από ένα υψηλότερο σημείο κι όχι να μας βγάλει από το σώμα και τον κόσμο... Όχι πως δεν υπάρχει αυτή η δυνατότητα, ή ότι δεν γίνεται, αλλά πάντως δεν είναι ο πρωταρχικός σκοπός ενόσω ζούμε στο σώμα, στον κόσμο... (υπάρχει κάποιος λόγος που «βρισκόμαστε» εδώ...)

Η Ψυχή είναι το Αληθινό Πρόσωπο του ανθρώπου (σε αντίθεση με την ψεύτικη προσωπικότητα που προκύπτει από την σχέση της Ψυχής με το σώμα...). Η αποδέσμευση από τις κατώτερες ψυχονοητικές λειτουργίες φανερώνει τον αληθινό χαρακτήρα της. Είναι απεριόριστος, άπειρος, ανεμπόδιστος χώρος, που απλώνεται μέσα στο Αντικειμενικό, μέσα στην Ανώτερη Πραγματικότητα, σε Κοινωνία με την Ανώτερη Δύναμη που της δίνει ύπαρξη και ουσία... Ξεφεύγοντας η Ψυχή από τις κατώτερες ψυχονοητικές λειτουργίες, έρχεται σε άμεση επικοινωνία με τον Θεό (καθώς καθαρίζει ο νους, ανοίγει η όραση, κι αντιλαμβάνεται τον Θεό, μέσα στην Θεία Πραγματικότητα), και μέσα από αυτή την επικοινωνία εμπλουτίζεται και πληρούται Πνεύματος, άνωθεν... Μόνο όταν η Ψυχή (ο νους, η συνείδηση) γίνει τελείως καθαρή, όταν επανέλθει στην «φυσική κατάστασή» της, στην «αληθινή κατάστασή» της, που είναι η «προπτωτική κατάστασή» της (μέσα στον αγιογραφικό συμβολισμό), μπορεί να αντιληφθεί την Πραγματικότητα, τον Ήλιο της Ζωής, το Αληθινό Φως, το Θεό, που μέσα στην Θεία Πραγματικότητά Του Αγκαλιάζει όλα τα σύμπαντα, αόρατα και ορατά, και τον φυσικό κόσμο...

Η επάνοδος της Ψυχής στην «φυσική κατάστασή» της, η αποκατάσταση της «Κοινωνίας» με τον Θεό, η είσοδος στην Θεία Πραγματικότητα, είναι μόνο, μία έλαμψη κι όχι ένας φωτισμός... Αυτή η κατάσταση επικοινωνίας με τον Θεό, πρέπει να μονιμοποιηθεί, και τότε μόνο μπορούμε να μιλάμε για «μεταμόρφωση» του ανθρώπου, για θέωση, τότε μόνο μπορούμε να μιλάμε για Εν Θεώ Ζωή, για Αληθινή Ζωή (που είναι να Ζούμε με τον Θεό)...

Η Ψυχή στην Ουσιώδη Φύση της (σαν καθαρός νους, καθαρή συνείδηση) είναι πνευματικής φύσης, αόρατη, άχρονη... Η ψυχή, στο σύνολό της, μαζί δηλαδή με τις ψυχικές λειτουργίες της (τις ψυχικές ενέργειές της), που «αναπτύσσονται όταν συσχετίζεται με το σώμα (τον εγκέφαλο, το νευρικό σύστημα, το σώμα) «είναι» και εκτός σώματος και εντός του σώματος, παντού στο σώμα (μέσω του εγκεφάλου, του νευρικού συστήματος). Συνεπώς δεν έχει νόημα μία «τοπολογία» της ψυχής... Η Ψυχή με το σώμα, σαν σύνολο είναι και στον υπερβατικό χώρο και μέσα στον χωρόχρονο ταυτόχρονα... Το από που θεάται την πραγματικότητα εξαρτάται αποκλειστικά από την πνευματική ανάπτυξή της... Η εμπειρία που αποκομίζουμε εξαρτάται από το «που» διοχετεύουμε την συνειδητότητά μας... Αν δεν «βλέπουμε» τον Θεό, είναι γιατί δεν «θέλουμε» να τον δούμε, γιατί δεν προσπαθούμε... κι όχι επειδή ο Θεός Είναι Απών, ή επειδή ο Θεός δεν Υπάρχει... 

Θεολογία της Εικόνας

Όταν ο Ιησούς (ή ο Ιωάννης, ή ο συγγραφέας του Ευαγγελίου...) λέει ότι «ο Θεός Είναι Πνεύμα», απλά λέει ότι Είναι Κάτι που συλλαμβάνεται μόνο (εν πνεύματι) άμεσα με την Συνείδηση σε Ένα Υπερβατικό Χώρο... κι όχι Κάτι που μπορεί να «συλληφθεί» σαν «εγώ» («εσύ»), ή σαν σκέψη (σαν ιδέα), ή σαν αντιληπτική παράσταση (ή σαν υλική εικόνα)... Ο Θεός Είναι Συνείδηση, Πνευματική Ενέργεια, (Φαινόμενο για «εμάς»), που Συμβαίνει, κι όχι Κάποια Ουσία, άγνωστης υφής, που λειτουργεί. Καταχρηστικά, «ανθρώπινα», μιλάμε για Ουσία του Θεού... Για κάποιον που δεν έχει εμπειρία δεν σημαίνει τίποτα αυτό...

Ο άνθρωπος πάλι είναι Συνείδηση (συνείδηση λογική που έχει αντίληψη της ύπαρξης στην γενική της έννοια), αλλά μπορεί να έχει Αυτογνωσία, του Εαυτού, σαν «καθαρή συνείδηση», μόνο στο μυστικό βίωμα, όταν η συνειδητότητα αναδύεται προς το «καθαρό είναι» της, πάνω από την αυτοσυνείδηση του ψυχοβιολογικού όλου, την διανόηση, την αντίληψη του εξωτερικού κόσμου... Συνήθως όμως ο άνθρωπος (που είναι εδώ στην γη) είναι συνδεδεμένος με ένα σώμα, λειτουργεί, όχι σαν «καθαρή συνείδηση» (που θα απαιτούσε μία πνευματική προσπάθεια, άνοδο, και πραγματοποίηση), αλλά σαν το ψυχοβιολογικό όλο, πρόσωπο, εγώ (μέσα από τον εγκέφαλο, το νευρικό σύστημα), σαν διανόηση, και μέσα στον εξωτερικό κόσμο (την εικόνα του οποίου «δομεί» με την αντίληψη και τις αισθήσεις)...

Αν ερευνήσουμε λοιπόν για κάποια «ομοιότητα» (αναλογία) ανάμεσα στον Θεό και τον άνθρωπο θα μπορούσαμε να πούμε ότι ο άνθρωπος «μοιάζει» στον Θεό μόνο ως προς το βαθύτερο μέρος της ψυχής, το πνευματικό στοιχείο, ως προς την «καθαρή συνείδηση», κι όχι ως προς τα στοιχεία που προκύπτουν από την «ένωση» της Συνείδησης με το σώμα (αυτοσυνείδηση του ψυχοβιολογικού όλου, πρόσωπο, εγώ, διανόηση, αντίληψη, αίσθηση, σώμα...)... Ο Γρηγόριος Νύσσης αναφέρθηκε διεξοδικά σε αυτό, αλλά και άλλοι πατέρες το ανέλυσαν επαρκώς...

Ο Θεός Είναι Πνεύμα, Καθαρή Συνείδηση, (Συνείδηση, Λόγος, Πνεύμα)... και κάτι αντίστοιχο είναι και ο άνθρωπος (στην βαθύτερο είναι του), καθαρή συνείδηση (Συνείδηση, λόγος, πνεύμα)... Δίκαια, θα αναρωτηθεί κάποιος «άραγε, ο Θεός έπλασε τον άνθρωπο κατ’ εικόνα Του, ή μήπως ο άνθρωπος φαντάζεται τον Θεό κατά την δική του εικόνα»;... Αλλά, πέρα από κάθε προβληματισμό, και λογική ανάλυση, το γεγονός είναι ότι ο Θεός Είναι Πνεύμα Ελεύθερο με Παγκόσμια Συνείδηση... ενώ ο άνθρωπος είναι πνεύμα, που εκτός του ότι αντλεί την ύπαρξή του από «αλλού», «αναφέρεται» σαν «είναι» σε κάτι άλλο, παράλληλα είναι συνδεδεμένο με ένα σώμα, περιορισμένο σε μία «προσωπική» αντίληψη, αναγκασμένο να χρησιμοποιεί την διανόηση για να αντιλαμβάνεται και την αντίληψη (αίσθηση) για να «προσανατολίζεται» μέσα σε ένα εξωτερικό αντικειμενικό υλικό κόσμο. Έτσι στην «λογική σκέψη» ο Θεός «προηγείται» του ανθρώπου, κι είναι ο Θεός που Έπλασε κατ’ εικόνα Του τον άνθρωπο...

Αυτή η αντίληψη (ότι ο άνθρωπος είναι εικόνα του Θεού, ως προς το πνευματικό στοιχείο του) αν και υπάρχει στην εβραϊκή παράδοση (στην Γέννεση, στην δημιουργία του ανθρώπου) εν τούτοις ποτέ δεν αναπτύχθηκε εκτεταμένα... Ήταν οι χριστιανοί πατέρες (θεολόγοι) που αναφέρθηκαν εκτεταμένα σε αυτή την αντίληψη... Κι υπάρχουν κάποιοι ερευνητές που υποστηρίζουν ότι αυτή η αντίληψη έχει ελληνική (πλατωνική) καταγωγή... Όπως κι αν έχει η αντίληψη αυτή έχει χριστιανικό περιεχόμενο... 

Εκτός όμως από αυτή την αντίληψη, του ανθρώπου σαν εικόνας του Θεού (ως προς το πνευματικό στοιχείο του), υπάρχει και μία άλλη αντίληψη ότι ο άνθρωπος δεν είναι απλά εικόνα του Υπερβατικού Θεού, του Πνεύματος, της Καθαρής Συνείδησης, αλλά του Θεανθρώπου (σαν Θεού κι ανθρώπου μαζί), δίνοντας έτσι ένα «Χριστολογικό» περιεχόμενο στην αντίληψη της εικόνας... οπότε ο άνθρωπος είναι εικόνα του Θεού (του Θεανθρώπου) σαν ένα όλο, δηλαδή σαν ψυχή-σώμα, σαν ολόκληρος ο άνθρωπος... Η αντίληψη αυτή είναι έξω από την διδασκαλία και την γραμμή των πατέρων κι εκτρέπει όλη την χριστιανική διδασκαλία... Επιχειρείται, από κάποιους κύκλους, να υποκατασταθεί η πρώτη αντίληψη (που ανάγεται στον Ιησού, τον Ιωάννη, τους πατέρες...), που «κατηγορείται» σαν ελληνικής, πλατωνικής, προέλευσης, και να εδραιωθεί η δεύτερη αντίληψη της εικόνας, σαν γνήσια χριστιανική... Στην πραγματικότητα, πέρα από, την θεολογική, ιστορική και ανθρωπολογική ανεπάρκεια αυτής της αντίληψης, πέρα από όσα λέει ο Ίδιος ο Ιησούς κι αυτά που δίδαξαν οι μαθητές του κι οι πατέρες, η αντίληψη αυτή είναι ανόητη (κι ας υποστηρίζεται από τους εκκλησιαστικούς οργανισμούς, για δικούς τους λόγους, κι από κάποιους θεολόγους) κι από την άποψη της «κοινής λογικής», επειδή το «Ουσιαστικό» στον Ιησού είναι η Θεότητά του, κι όχι ο ανθρώπινος χαρακτήρας του, που πήρε κατά συγκατάβαση... Την πρώτη αντίληψη (του ανθρώπου σαν εικόνας του Θεού ως προς το πνευματικό του στοιχείο), από τους σύγχρονους θεολόγους στην Ελλάδα, υποστηρίζει ο Π. Τρεμπέλας (που έχει φύγει...)... Την δεύτερη άποψη (του ανθρώπου σαν εικόνας του Θεανθρώπου) υποστηρίζει ο Ν. Ματσούκας... Η πρώτη αντίληψη θέλει να «εξυψώσει» τον άνθρωπο ως τον Θεό... η δεύτερη αντίληψη θέλει να φέρει το Θεό στα «μέτρα» του ανθρώπου... Η δεύτερη άποψη αποτελεί μία εκτροπή του «χριστιανικού πνεύματος», της παράδοσης των πατέρων... οι εκκλησιαστικοί οργανισμοί κι οι θεολόγοι τους ακολουθούν από χρόνια τον δικό τους μοναχικό δρόμο, μακριά και από την γνήσια παράδοση, και από την κοινωνία, τους ανθρώπους...

Είτε έτσι όμως, είτε αλλιώς, ο άνθρωπος μπορεί να Προσεγγίσει τον Θεό μόνο εν πνεύματι, κατά τις Εντολές του Ιησού και κατά το ευαγγέλιο των μαθητών, και κατά την διδασκαλία των μυστικών πατέρων, (της γνήσιας έκφρασης της Ορθοδοξίας, της Αληθινής Ορθοδοξίας)... κι όχι μέσα στους εκκλησιαστικούς οργανισμούς, σαν ψυχοσωματικό όλο, με εξωτερικές τελετουργίες και πράξεις... Ποτέ κανείς δεν έφτασε στην θέωση μέσα σε εκκλησιαστικούς οργανισμούς και χειροποίητους ναούς... Κι όσοι από τους πατέρες ήταν ενταγμένοι μέσα στους εκκλησιαστικούς οργανισμούς, πάντα έρχονταν σε διάσταση, ή σύγκρουση, με τις επίσημες εκκλησιαστικές αρχές... Άσχετα αν η «επίσημη» εκκλησία εκμεταλλεύτηκε το «έργο» αυτών των ανθρώπων... Καλό είναι να διαβάζουμε και λίγη ιστορία, με τον σωστό τρόπο...

Μόνο εν πνεύματι, σαν «καθαρή συνείδηση», μέσα από το μυστικό βίωμα, μπορεί ο άνθρωπος, να «Κοινωνήσει Αληθινά» με τον Θεό. Το Πνεύμα με το πνεύμα «γνωρίζεται», κι όχι με άλλο τρόπο... Και το μυστικό βίωμα, με αυτή την έννοια, σημαίνει απλά την ανύψωση της συνειδητότητας πάνω από εξωτερικές αισθήσεις, πάνω από σκέψεις (οπότε «γινόμαστε καθαροί»), προς τον Θεό... Κι αυτό μπορεί να το κάνει κάποιος, οπουδήποτε, οποτεδήποτε, και χωρίς περίπλοκες τεχνικές. Η «κάθαρση του νου» (για να μπορέσουμε να Αντιληφθούμε, να «Δούμε» τον Θεό, να Ζωοοποιηθούμε μέσα στην Παρουσία Του, να θεωθούμε), είναι θέμα βούλησης κι όχι εξωτερικών παραγόντων. Κι αυτή η «βούληση» είναι η Βαθύτερη Ουσία της Αγάπης... Όχι λοιπόν αυτός που λέει «Κύριε! Κύριε!» αλλά αυτός που στρέφεται με Αγάπη Προς Τον Θεό, μπορεί να «Δει» τον Θεό... όλα τα άλλα, και θεολογικές γνώσεις, και τελετουργίες, και προσκυνήματα, και θεάρεστα έργα, κι όλες οι ανθρώπινες ανοησίες, είναι άχρηστα, παντελώς άχρηστα…

Θεολογία του ανθρωπίνου προσώπου

 

Κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωσιν Θεού

Ο άνθρωπος (σαν ύπαρξη), στην πραγματική του ουσία, στο πνευματικό του μέρος, δεν είναι απλά το συνειδητό των ψυχολόγων, ούτε το απλό «είναι» των φιλοσόφων, είναι κάτι πολύ ευρύτερο, πέρα από το συνειδητό, που περιστρέφεται γύρω από την αντίληψη (σύμπλεγμα) του εγώ. Υπάρχουν ανεξερεύνητα βάθη της ψυχής. Αυτό το βεβαιώνουν επιστήμονες ψυχολόγοι, φιλόσοφοι που δίδασκαν χρόνια στα ευρωπαϊκά πανεπιστήμια, χώρια όλη την πνευματική παράδοση της ανατολής και της δύσης. Είναι όλοι ηλίθιοι;

Αυτό το βαθύτερο στρώμα της ψυχής δεν είναι απλά πέραν του συνειδητού (του εγώ) αλλά εμπειρικά αποδεικνύεται από όλους όσους έχουν πνευματική εμπειρία, αλλά και από φυσιολόγους-ψυχολόγους που έκαναν εργαστηριακές έρευνες με ανθρώπους που προσεύχονταν, (μιλάμε για την αληθινή προσευχή των νηπτικών...), ότι αυτοί που βιώνουν Αυτό Το Άλλο μέσα μας, φτάνουν σε μία κατάσταση συνείδησης πέραν του υποκειμένου –Αντικειμενική. Το τι περιεχόμενο έχει αυτή η Συνείδηση μπορεί να αναλυθεί. Και προκαλούμε όποιον θέλει να το επιχειρήσουμε... δεν αναλύεται πρώτα εννοιολογικά... πρέπει πρώτα να το βιώσουμε και μετά να αναλύσουμε εννοιολογικά τι αντιλαμβανόμαστε... πρώτα η πνευματική εμπειρία, μετά η σκέψη...

Το λογικό συμπέρασμα, εφ’ όσον παραμένουμε λογικά όντα, είναι ότι η «Αντικειμενική Συνείδηση» που μπορούμε να βιώσουμε, «λόγω του περιεχομένου της», δεν μπορεί να περιορίζεται στην ατομική ύπαρξη, πρέπει να επεκτείνεται πέραν της ατομικής ύπαρξης, προς μία Ευρύτερη Ύπαρξη που ουσιώνει κάθε ατομική ύπαρξη...

Συνεπώς Αυτό Το Άλλο που αποτελεί μία ευρύτερη πνευματική πραγματικότητα και μερικοί ονομάζουν Θεό δεν τίθεται αξιωματικά. Προκύπτει από την φύση μας, από την λειτουργία της φύσης μας, κι αναδύεται σαν Παρουσία όταν περνάμε πέραν του υποκειμένου προς τα ανεξερεύνητα βάθη της ψυχής... Ο Θεός λοιπόν δεν είναι ούτε ιδέα, ούτε αντίληψη, ούτε τίθεται αξιωματικά: Προκύπτει από το βίωμα, από την ζωή... Πρώτα η εμπειρία και μετά η θεμελίωση της γνώσης και της θεολογίας... Μήπως δεν το λέμε ελληνικά;

Έτσι, για να συνεχίσουμε τους συλλογισμούς μας... Αυτό Το Άλλο, Βρίσκεται μέσα μας, σαν η βαθύτερη ουσία της ψυχής, κι έξω από εμάς, ταυτόχρονα, σαν Ευρύτερη Πνευματική Πραγματικότητα, που ουσιώνει την ψυχή: Από εδώ πηγάζει η αντίληψη του «κατ’ εικόνα Θεού»...

Η διεύρυνση του συνειδητού προς τα ανεξερεύνητα βάθη της ψυχής που είναι της ίδιας ουσίας με την Ευρύτερη Πνευματική Πραγματικότητα, η ολοκλήρωση του ανθρώπου (κατά το μέτρο των δυνατοτήτων του) οδηγεί προς το «καθ’ ομοίωσιν Θεού»..

Έτσι ο Θεός είναι μέσα μας κι έξω από εμάς, μας ουσιώνει αλλά και μας Υπερβαίνει. Η συμμετοχή μας, η «κοινωνία» με Αυτή Την Πραγματικότητα, γίνεται σε διάφορους βαθμούς και από τον ίδιο άνθρωπο αλλά και από άνθρωπο σε άνθρωπο.

Ο άνθρωπος βιώνει την υπέρβαση του συνειδητού (εγώ), του υποκειμένου, σαν μη-εγώ, σαν κάτι Αντικειμενικό. Αυτή η εμπειρία δεν είναι εμπειρία ενός υποκειμένου, οπότε θα είχαμε απλά αντιλήψεις υποκειμένων κάποιου πράγματος, αλλά επειδή συμβαίνει κι είναι δυνατή μόνο όταν ξεπερνιέται το υποκείμενο, είναι μία συνείδηση τελείως διαφορετική, Αντικειμενική  «λόγω του περιεχομένου της»... Έτσι θεμελιώνεται η Αντικειμενικότητα Της Ευρύτερης Πνευματικής Πραγματικότητας, του Θεού... Μόνο με βιωματικό τρόπο... Πρώτα η πνευματική εμπειρία και μετά η εννοιολογική ανάλυση...

Αν λοιπόν εξ’ αρχής είμαστε κάτι Ευρύτερο του συνειδητού, του υποκειμένου, κι αν μπορούμε να βιώσουμε την πέραν του υποκειμένου ουσία μας, που είναι Ουσία των πάντων, τότε προς τι οι συζητήσεις; Ο Θεός Είναι εδώ, μέσα μας, κι έξω από εμάς. Ή βιώνουμε την Παρουσία Του ή όχι. Και πως μπορεί να γίνει συζήτηση ανάμεσα σε κάποιον που έχει εμπειρία και κάποιον που δεν έχει; Πρέπει να βρούμε ένα κοινό επίπεδο εμπειρίας και συζήτησης. Ποιο είναι αυτό; Της σκέψης; Γιατί; Της εμπειρίας; «Ιδού η Ρόδος...»

Ο Θεός να μας φωτίζει το δρόμο, στους λαβύρινθους της σκέψης... Ευτυχώς που δεν υπάρχουν μινώταυροι...

Θεολογία του ανθρωπίνου προσώπου

Ο Θεός, σε κάθε περίπτωση, Είναι Ακατάληπτος στην Ουσία Του. Ακόμα κι όταν μέσω της Ενοποιού Αγάπης, Προσεγγίζουμε τον Θεό, Κοινωνούμε μαζί Του, αυτό που αποκομίζουμε από αυτή την Επικοινωνία με τον Ζωντανό Θεό, είναι:

1. Η Αντίληψη της Παρουσίας Του.

2. Η «Αίσθηση της Ενότητας» των πάντων μέσα στην Θεία Αγάπη.

3. Ο Ζωογόνος Φωτισμός που μας προσανατολίζει μέσα στην ύπαρξη.

4. Η «αίσθηση» της Ολοκλήρωσης, της Πληρότητας, η ανάπαυση της ψυχής, που ολοκληρώνει την αναζήτηση κι αφήνεται στα Χέρια του Θεού.

Όλα αυτά που γνωρίζουμε είναι το τελικό αποτέλεσμα της Επικοινωνίας με τον Θεό, το «Πνεύμα του Θεού» που πληρώνει τον άνθρωπο, η Θεία Χάρη, το Θείο Φως (όχι μόνο σαν συνειδησιακή κατανόηση αλλά και σαν «υποστασιακό» φως...)...

Δεν μπορούμε, μέσα από το μυστικό βίωμα, να γνωρίσουμε τίποτα περισσότερο από τα Ανεξερεύνητα Βάθη της Θείας Ουσίας... Το να μεταφέρουμε αυτό το μυστικό βίωμα, σε κατανοητή εννοιολογική γλώσσα, είναι ήδη δύσκολο, αλλά καθίσταται δυσκολότερο όταν απευθυνόμαστε σε ανθρώπους που δεν έχουν ανάλογη εμπειρία. Για τον Θεό δύσκολα μιλάμε... Κάνει εντύπωση όμως ο τεράστιος όγκος των θεολογικών μελετών και συγγραμμάτων και συζητήσεων, γύρω από τον Θεό... Δυστυχώς όμως οι «θεολόγοι» (κάθε είδους) ολισθαίνουν από το μυστικό βίωμα σε θεωρίες περί Θεού, σε ιδέες, εννοιολογικές αναλύσεις, κλπ... κι όλα αυτά δεν έχουν καμία σχέση με τον Ζωντανό Θεό αλλά με την «ιδέα περί Θεού»...

Το να λέμε ότι ο άνθρωπος είναι κατ’ εικόνα Θεού και καθ’ ομοίωσιν Θεού (είτε εκλάβουμε την ομοίωση σαν «ομοίωμα», είτε σαν δυναμική εξέλιξη που οδηγεί στην Ομοίωση... το εβραϊκό κείμενο δεν ξεκαθαρίζει...)...είναι πολύ ασαφές... Το να ομολογούμε ότι ο Θεός Είναι Ακατάληπτος στην Ουσία Του (και Γνωστός μόνο στις Θείες Ενέργειές Του, μέσα στην Θεία Χάρη, και την Ενοποιό Αγάπη Του, και την Κοινωνία μαζί Του...), και παράλληλα ότι ο άνθρωπος είναι εικόνα του Ακατάληπτου Θεού, δεν μας διαφωτίζει σχεδόν καθόλου... Πέρα λοιπόν από την «θεολογική έννοια του ανθρωπίνου προσώπου» που είναι ασαφής, πέρα από θεωρίες και αντιλήψεις χρειάζεται να εξετάσουμε τι είναι ο άνθρωπος από την πλευρά του απλού ανθρώπου, που ξεκινά από μηδενική (θεολογική) βάση... Θα δούμε τότε αν μπορεί να θεμελιωθεί κάποια «θεολογία του ανθρώπινου προσώπου» κι αν έχουν εφαρμογή όλα όσα λέμε περί «Κοινωνίας με τον Θεό», θέωσης, κλπ...

Αντίθετα, και θεμιτό είναι, και δυνατόν, να διερευνήσουμε την ύπαρξη (την καταγραφή) μίας «χριστιανικής ανθρωπολογίας» μέσα στα ευαγγέλια και μέσα στα κείμενα των πατέρων...

Χριστιανική Ανθρωπολογία

Ο άνθρωπος ορίζεται (και στα ψυχολογικά και στα ανθρωπολογικά εγχειρίδια) σαν ένα όλον, μία ψυχοσωματική οντότητα (ψυχοβιολογική οντότητα πιο συγκεκριμένα). Μολονότι ο ορισμός είναι ικανοποιητικός και εξηγεί (δήθεν) το ανθρώπινο φαινόμενο, εν τούτοις «δείχνει» την επιστημονική ανεπάρκεια, την επιστημονική «αδυναμία» να ερμηνεύσει επακριβώς το φαινόμενο, και παράλληλα την επιστημονική «υποκρισία»... Ήδη στον ορισμό ψυχο-σωματικός αναγνωρίζονται δύο τάξεις φαινομένων (τα ψυχικά και τα σωματικά) που βέβαια συνδέονται αλλά δεν μπορούν να αναχθούν τα μεν στα δε (με τις δεδομένες σημερινές γνώσεις μας).. Κι έτσι, ορίζοντας τον άνθρωπο σαν ψυχοσωματική οντότητα, απλά ομολογούμε ότι δεν γνωρίζουμε πως και γιατί και με ποιο σκοπό συνδέονται τα ψυχικά με τα σωματικά φαινόμενα (γνωρίζουμε μόνο ότι συνδέονται)... Δεν μπορούμε να αποδείξουμε «επιστημονικά» ότι από κάποια ψυχική, νοητική, ενέργεια παράγεται η ύλη, αλλά ούτε επίσης μπορούμε να αποδείξουμε ότι από μία υλική, βιολογική, βάση, (εγκέφαλος) παράγεται «συνείδηση», (όπως επιχειρούν να κάνουν ορισμένοι σύγχρονοι Άγγλοι βιολόγοι, που θέλουν να μιλήσουν για την συνείδηση και τον Θεό, ανάγοντάς τα όλα στην οργανωμένη ύλη...)... Έτσι καταλήγουμε πάλι να μιλάμε, ακόμα και σήμερα, για ψυχή και σώμα...

Ένα άλλο λογικό σφάλμα που κάνουμε συχνά (από φιλοσοφική άποψη...) είναι να «διαφοροποιούμε» φαινόμενα της ίδιας τάξης όταν δεν χρειάζεται (αφού αποδεικνύονται ταυτόσημα), ή να «ταυτίζουμε» φαινόμενα της ίδιας τάξης, όταν δεν πρέπει (αφού επιτελούν διαφορετικές λειτουργίες...)... Συνείδηση, Αυτοσυνείδηση, Αντίληψη, είναι ταυτόσημα όταν αναφέρονται στην «Ίδια Ύπαρξη» (όταν δηλαδή οι πληροφορίες λαμβάνονται από την ίδια μας την ύπαρξη), αλλά αυτή η «τριαδική συγκροτημένη συνείδηση» διαφοροποιείται (συμπεριφέρεται διαφορετικά) όταν συσχετίζεται με το «έξω» (με το σώμα, με τον εξωτερικό κόσμο...).

Η Συνείδηση σαν φαινόμενο παραμένει πάντα η βάση (της αντίληψης της ύπαρξης) αλλά σαν φαινόμενο ούτε μπορεί να ερμηνευθεί ούτε να εντοπιστεί μέσα στον εγκέφαλο (από αντιδράσεις του εγκεφάλου)... (Η ύπαρξη της «καθαρής συνείδησης» αποδεικνύεται βιωματικά...)...

Από την σχέση όμως της Συνείδησης με το σώμα αναδύεται μία συγκεκριμένη αυτοσυνείδηση (το ψυχοσωματικό όλο, η ψυχοβιολογική ύπαρξη) που είναι η ύπαρξη, το πρόσωπο, το εγώ... Πρόκειται για ένα συνειδησιακό σύμπλεγμα που λειτουργεί σαν κέντρο όλων των πληροφοριών, που προέρχονται είτε από το ψυχοβιολογικό όλο, την διανόηση, την αντίληψη του εξωτερικού κόσμου. Η λειτουργία της αυτοσυνείδησης, του εγώ, εντοπίζεται σε εγκεφαλικές λειτουργίες..

Η διανόηση πάλι είναι κάτι άλλο, είναι η θεωρητική, αφηρημένη, σύλληψη (μέσω εννοιών και συλλογιστικών διαδικασιών) του έξω, του περιβάλλοντος... σύλληψη που εντάσσει μέσα στο πλαίσιο του χωροχρόνου (ή αλλιώς του «ρέοντος χώρου»), κάθε πληροφορία, σύλληψη που συχνά ολισθαίνει στην (πλασματική) αντίληψη ενός απόλυτου χρόνου εντός του οποίου εξελίσσονται τα πράγματα του χώρου...

Η αντίληψη πάλι (με την βοήθεια των αισθήσεων) αντλεί πληροφορίες από τον εξωτερικό κόσμο... δομώντας «ένα κόσμο παραστάσεων» στον οποίο εντάσσει κάθε νέα αντίληψη... φτιάχνει μία εικόνα για τον κόσμο...

Η αίσθηση πάλι είναι μία ψυχοβιολογική λειτουργία...

Το σώμα είναι ένας βιολογικός οργανισμός, «οργανωμένη ύλη», που έχει σαν βάση υλικά στοιχεία...

Όλα αυτά τα φαινόμενα Συνείδηση, Αυτοσυνείδηση, Αντίληψη, (που στην καθαρή λειτουργία τους ταυτίζονται), αυτοσυνείδηση (του ψυχοβιολογικού όλου), διανόηση, αντίληψη, αίσθηση, σώμα, είναι φαινόμενα, λειτουργίες, διαφορετικά... Κι όταν χρησιμοποιούμε αυτούς τους όρους θα πρέπει να γνωρίζουμε για τι πράγμα μιλάμε...

Η Συνείδηση (που ταυτίζεται με την Αυτοσυνείδηση και την Αντίληψη, όταν η Συνείδηση θεωρεί τον εαυτό της), δεν ταυτίζεται με την αυτοσυνείδηση (του ψυχοβιολογικού όλου), που προκύπτει από την σχέση της Συνείδησης με το σώμα, ούτε αυτά ταυτίζονται με την διανόηση (σαν διαδικασία και σαν «περιεχόμενο») που μας πληροφορεί για το «έξω», ούτε όλα αυτά ταυτίζονται με την αντίληψη του εξωτερικού κόσμου...

Πιο πάνω περιγράψαμε τον άνθρωπο, τις ανθρώπινες λειτουργίες, με όρους σύγχρονης ψυχολογίας (αν και προχωρήσαμε πέρα από την επίσημη ψυχολογία που διδάσκεται στα πανεπιστήμια και τα σχολεία... περνώντας στον χώρο της φιλοσοφικής ανάλυσης, θέτοντας ταυτόχρονα τα θεμέλια μίας θεολογικής προσέγγισης της ανθρώπινης ύπαρξης – που θα αναλύσουμε παρακάτω...)...

Οι πατέρες πολλοί από τους οποίους είχαν ελληνική παιδεία αλλά χριστιανική σκέψη, χρησιμοποιούσαν όρους της ελληνικής φιλοσοφίας, προσαρμοσμένους στην χριστιανική αντίληψη...

Ο όρος «Ψυχή» χρησιμοποιείται για να υποδηλώσει την ανώτερη φύση του ανθρώπου, τόσο στην καθαρή, πνευματική της ουσία, όσο και στις κατώτερες ψυχονοητικές λειτουργίες.

Στην Συνείδηση αντιστοιχεί ο «νους» των πατέρων.

Στην Αυτοσυνείδηση αντιστοιχεί ο «λόγος».

Στην Αντίληψη αντιστοιχεί το «πνεύμα».

Αυτά τα τρία (σαν «τριαδική συγκροτημένη συνείδηση»), αποτελούν την καθαρή πνευματική ουσία, (που είναι η βάση κάθε αντίληψης), είτε στην απόλυτη λειτουργία της (όταν αντιλαμβάνεται τον «εαυτό»...), είτε όταν συσχετίζεται με το σώμα...

Στην αυτοσυνείδηση του ψυχοβιολογικού όλου αντιστοιχεί το «πρόσωπο», η συγκεκριμένη ύπαρξη, το εγώ.

Στην διανόηση αντιστοιχεί η λειτουργία του «λογισμού», με τα τρία είδη λογισμού, ανάλογα αν προέρχονται από άνωθεν, από την διανόηση, ή από τον εξωτερικό κόσμο...

Στην αντίληψη αντιστοιχεί η «αίσθηση» του κόσμου, στην εσωτερική, αφαιρετική, λειτουργία της αντίληψης, και στην εξωτερική αίσθηση του κόσμου...